Türkçe karakterli soyadları yurt dışında: yazım ve okunuş

Türkçe soyadları yurt dışında çoğu zaman eksik harflerle yazılır: Yılmaz “Yilmaz”, Öztürk “Ozturk” ya da “Oeztuerk”, Doğan “Dogan” olur. Bu sayfa, Türkçe karakterlerin pasaportta ve yabancı kayıtlarda nasıl göründüğünü, hangi yazımın resmî sayıldığını ve Almanca ya da İngilizce konuşan birine adınızı nasıl okutacağınızı anlatır. Örnekler sitedeki soyadı verilerinden.

Hangi harfler sorun çıkarıyor?

Türk alfabesi, 1 Kasım 1928 tarihli 1353 sayılı Kanun’la kabul edilen Latin esaslı “Türk harfleri”ne dayanır. Bu harflerden bazıları Almanca ve İngilizcede yoktur ya da başka okunur:

• ı ve İ ayrı harflerdir. Küçük i’nin büyüğü İ, küçük ı’nın büyüğü I’dır.
• ş ve ç çengellidir; ğ “yumuşak g”dir.
• c ve y tanıdık görünür ama Almancada başka okunur: Almanca c çoğu zaman “ts” ya da “k”, y ise “ü” gibi okunabilir.
• ö ve ü Almancada aynen vardır, İngilizcede yoktur.

Yabancılar bu harfleri nasıl okumalı?

Adınızı söylerken şu karşılıklar işe yarar (köşeli parantezdeki ses yazımları soyadı sayfalarımızdan):

• ı: Almancadaki vurgusuz e’ye (bitte), İngilizcedeki “roses” kelimesinin ikinci hecesine yakın. Yılmaz [jɯɫˈmaz], Aydın [ajˈdɯn].
• ş: Almanca sch, İngilizce sh. Şahin [ʃaˈhin], Güneş [ɟyˈneʃ].
• ç: Almanca tsch, İngilizce ch. Çelik [tʃeˈlic], Kılıç [kɯˈɫɯtʃ].
• c: Almanca dsch, İngilizce j. Acar, Özcan, İnce [inˈdʒe].
• ğ: okunmaz; önceki ünlüyü uzatır. Doğan [doˈan], Dağ [daː], Uğur [uˈuɾ].
• y: Almanca j. Yıldız [jɯɫˈdɯz], Yavuz, Kaya [kaˈja].
• z: her zaman yumuşak, Almanca “Sonne”daki s gibi. Yılmaz sonda sert “ss” ile bitmez.
• v: Almanca w. Yavuz.
• h: her zaman okunur. Şahin iki hecedir: “Şa-hin”.
• ö, ü: Almancadaki gibi; İngilizce konuşanlara “dudakları yuvarlayıp e / i demek” diye tarif edilebilir. Öztürk [øzˈtyɾc].

Pasaportta neden iki farklı yazım var?

Pasaportun bilgi sayfasında iki bölge bulunur. Gözle okunan bölgede (VIZ) Uluslararası Sivil Havacılık Örgütü’nün (ICAO) Doc 9303 belgesine göre (Bölüm 3, kısım 3) aksanlı ve ulusal Latin harfleri kullanılabilir. Alttaki makinece okunan bölge (MRZ) ise yalnızca A–Z büyük harflerini ve < işaretini kabul eder (kısım 4.6). ICAO’nun 6.A tablosu Türkçe harfler için şu dönüşümü önerir:

• Ç → C, Ş → S, Ğ → G
• İ → I, noktasız ı → I
• Ö → OE ya da O
• Ü → UE, UXX ya da U

Ö ve Ü için birden fazla biçim serbest; hangisinin kullanılacağını belgeyi düzenleyen devlet seçer. Bu yüzden aynı kişi bir belgede ÖZTÜRK, MRZ’de OZTURK ya da OEZTUERK görünebilir. MRZ, okuyucu cihazlar için teknik bir dönüşümdür; soyadının resmî yazımı değildir.

Almanya’daki nüfus kayıtlarında hangi yazım geçerli?

Türkiye ve Almanya, Uluslararası Nüfus Komisyonu’nun (CIEC) “Ad ve soyadlarının nüfus kütüklerine yazılmasına ilişkin” 14 numaralı Sözleşmesi’nin tarafıdır. Sözleşme 13 Eylül 1973’te Bern’de imzalandı; Türkiye 9 Şubat 1976’da onayladı ve iki ülke için 16 Şubat 1977’de yürürlüğe girdi. 2. maddeye göre aynı alfabeyle yazılmış bir belgedeki ad ve soyadı, değiştirilmeden ve çevrilmeden harfi harfine kütüğe geçirilir. Kaydın dili bu işaretleri kullanmasa bile harflerin üzerindeki ve altındaki işaretler de korunur.

Yani sözleşmeyi uygulayan bir nüfus dairesi için ş, s değildir; ı da i değildir.

Buna rağmen neden hâlâ “Yilmaz” yazılıyor?

Çünkü birçok bilgisayar sistemi bu harfleri uzun süre işleyemedi. Almanya’da federal ve eyalet idarelerinin ortak kurulu IT-Planungsrat, adlar için asgari bir karakter seti belirledi: önce DIN SPEC 91379; Ağustos 2022’de yerini DIN 91379 standardı aldı. Standardın harf tablosunda ı, İ, ş ve ğ de var. Kurula sunulan 11 Ağustos 2022 tarihli rapora göre, idareler arasında ve vatandaşla veri alışverişi yapan sistemlerin Kasım 2024’e kadar dönüştürülmesi gerekiyordu (2019/53 sayılı karar). Rapor tarihinde incelenen 1.174 sistemin %36’sı dönüşümü tamamlamıştı. Eski yazışmalarda, kartlarda ve veri tabanlarında sadeleştirilmiş biçimlerin sık görülmesinin nedeni bu.

En sık görülen sadeleştirmeler:

• ı → i: Yilmaz, Yildiz, Yildirim, Aydin, Kilic, Isik.
• ş → s, ç → c: Sahin, Simsek, Celik, Cetin, Cakir. Almanca okuyan biri “Celik”i “Tselik” diye okuyabilir.
• ğ → g: Dogan, Erdogan, Ugur; g bu kez sesli okunur.
• ö/ü → o/u ya da oe/ue: Ozturk, Oezturk, Oeztuerk, Ozdemir, Gunes, Guenes.

Büyük harfe çevirince ne oluyor?

Türkçede küçük i’nin büyüğü İ, küçük ı’nın büyüğü I’dır. Almanca ya da İngilizce ayarlı bir program ise i’yi noktasız I yapar; Çetin büyük harfle “ÇETİN” yerine “CETIN” olur. Tersine, Türkçe ayarlı olmayan bir sistem büyük İ’yi küçültürken i’nin üstüne fazladan bir nokta işareti ekleyebilir. Unicode’un SpecialCasing kuralları bu yüzden Türkçe ve Azerice için ayrı eşleştirmeler tanımlar: I ↔ ı, İ ↔ i.

Yurt dışındaki formlarda adınızı doğum belgenizde ya da pasaportunuzun gözle okunan bölümünde yazdığı gibi girin; büyük harfe kendiniz çevirmeyin.

Soyadımı bu sitede nasıl bulurum?

Aramamız sadeleştirilmiş yazımları tanır: “yildiz”, “sahin” ya da “ozturk” yazdığınızda Yıldız, Şahin ve Öztürk çıkar. Her soyadı sayfasında Türkçe yazım, heceler ve ses yazımı, birçoğunda da ses kaydı var.