Rütbe adları 1934'te soyadı olarak yasaklandı mı?

Evet. Soyadı Kanunu'nun 3. maddesi rütbe ve memuriyet adlarını yasaklar; Nizamname'nin 9. maddesi bunu eski ve yeni devlet kadrosundaki rütbelere açıkça uygular. Bu adlar yine de bugünkü kayıtlarda görülür.

Yüzbaşı ve Binbaşı adlarındaki sayılar ne anlatır?

Rütbe, adını komuta edilen asker sayısından alır: yüzbaşı ‘yüzün başı’, binbaşı ‘binin başı’, onbaşı ‘onun başı’ demektir.

Levent sözcüğünün kökeni nedir?

Kökeni tartışmalıdır. Yaygın görüş İtalyanca levantino ‘Levantlı’ sözcüğüne bağlar, ama bu kesinleşmiş değildir. Osmanlı'da deniz eri anlamında kullanılmıştır.

Kategori·Savaş ve kahramanlık·96 soyadı

Askerî rütbe ve görevler

Soyadlarını keşfedin →

Soyadı: 96; bu sözlükte
Ulusal ilk 30’da: 0; ADNKS 2025

Bu soyadları nasıl oluştu?

Kasım 1934'te çıkarılan 2590 sayılı Kanun'un 3. maddesiyle adın başına gelen askerî rütbeler Mareşal, General ve Amiral biçimine getirildi. Aynı yılın Haziran ayında kabul edilen 2525 sayılı Soyadı Kanunu'nun 3. maddesi ise rütbe ve memuriyet adlarının soyadı olarak kullanılmasını yasaklamıştı. Soyadı Nizamnamesi'nin 9. maddesi kuralı açtı: eski ve yeni devlet kadrosundaki rütbe ve memuriyet bildiren soyadları kullanılamaz ve yeniden konamaz. Bu sayfadaki sözcükler tam da bu kuralların konusudur. Yine de bugünkü kayıtlarda görülürler.

Rütbeler ve görevler

Çavuş eski Türkçeden gelir. Selçuklu ve Osmanlı döneminde haberci, teşrifatçı ve buyruk ileten görevliyi anlatıyordu; bugün orduda bir rütbenin adıdır. Çavuşoğlu -oğlu ekiyle ‘çavuşun oğlu’ demektir.

Onbaşı, yüzbaşı ve binbaşı bir sayı sözcüğü ile baş ‘baş, başkan’ sözcüğünün birleşmesidir: ‘onun başı’, ‘yüzün başı’, ‘binin başı’. Bu rütbeler adlarını eskiden komuta ettikleri asker sayısından alır. Bölükbaşı da aynı yapıdadır, ‘bölüğün başı’ demektir.

Sipahi Farsça sipāhī ‘asker’ sözcüğünden gelir. Osmanlı'da tımar sahibi atlı askerin adıydı.

Serdar Farsça ser ‘baş’ ile -dār ‘tutan’ öğelerinden oluşur ve ‘ordu komutanı’ demektir. Bugün erkek adı olarak da kullanılır.

Topçu top ‘top, gülle’ ile -çu ekinden kurulur ve topla iş gören askeri anlatır. TÜİK ADNKS 2025 verilerine göre Topçu, Rize'de 26. sıradadır (1.298 kişi).

Bayraktar bayrak ile Farsça -dār ekinden oluşur: ‘bayrağı taşıyan asker’. Bayraktar, TÜİK ADNKS 2025 verilerine göre Trabzon'da 16. sıradadır (4.921 kişi).

Levent Osmanlı donanmasında deniz eri için kullanılan bir addır. Kökeni tartışmalıdır. Sık rastlanan görüş onu İtalyanca levantino ‘Doğulu, Levantlı’ sözcüğüne bağlar, ama bu bağlantı kesinleşmiş değildir. TDK sözcüğe ‘uzun boylu, yakışıklı’ anlamını da verir; Levent bugün yaygın bir erkek adıdır.

Biçim

Rütbe soyadlarında iki kalıp öne çıkar. Birincisi baş ile kurulan bileşiklerdir: Onbaşı, Yüzbaşı, Binbaşı, Bölükbaşı. İkincisi -oğlu'dur: Çavuşoğlu, Yüzbaşıoğlu. -cı/-ci eki asker türlerini adlandırır: Topçu, Okçu. Farsça -dār ise Bayraktar ve Serdar'da görülür.

1934'ün çelişkisi

Kurallar açıktı, buna rağmen bu adlar kayıtlarda yaşıyor. Her soyadının nasıl kayda geçtiğini belge olmadan açıklamıyoruz. Söylenebilecek olan şudur: yasak sözcük biçimlerini konu alıyordu. Bir rütbe adı, taşıyan ailenin askerî bir geçmişi olduğunu da göstermez.

İlginç olan

Bu sözcükler eski bir ordu düzeninin sözlüğünü saklar. Sipahi ve levent artık birer ordu birliği değildir, ama soyadı olarak yaşarlar. Onbaşı ile binbaşı arasındaki fark ise hâlâ adın içinden okunabilir.

Kaynaklar^1,2,3,4,5,6

Bu grubun en yaygın üyeleri hangileri?

Askerî rütbe ve görevler grubunda önce TÜİK ADNKS 2025 kişi sayısı, ardından bu sözlükteki tanınmış kişi kayıtlarının sayısı esas alınarak seçilen üyeler: Akıncı, Alemdar, Baltacı.

Soyadı	Kişi sayısı	Tanınmış kişi
Akıncı	—	8
Alemdar	—	8
Baltacı	—	8
Bayraktar	—	8
Bostancı	—	8
Bölükbaşı	—	8
Cebeci	—	8
Civelek	—	8

Bu grubun üyeleri hangi il listelerinde var?

1 listelenen üye
2–4 listelenen üye
5+ listelenen üye
0 listelenen üye

Askerî rütbe ve görevler: 2025 il ilk 30 listelerindeki farklı üye sayısı.

Harita yalnızca yayımlanan ilk 30 listelerini kapsar; listede yer almamak o ilde hiç taşıyıcı olmadığı anlamına gelmez.^6,7

Bu kategorideki tüm soyadları

Liste sözlüğe yeni soyadları eklendikçe büyür.
#	Soyadı	Anlamı	Köken	Harf
01	Akıncı	akın yapan süvari	Türkçe	6
02	Alayoğlu	Alay’ın oğlu; alay (askerî birlik)	Rumca	8
03	Albay	alay komutanı	Türkçe	5
04	Alemdar	bayraktar, sancak taşıyan	Farsça	7
05	Alemdaroğlu	sancaktarın oğlu	Farsça	11
06	Azap	azap askeri; eziyet	Arapça	4
07	Baltacı	balta ustası; oduncu; saray baltacısı	Türkçe	7
08	Baltacıoğlu	baltacının oğlu	Türkçe	11
09	Başbuğ	başkan, komutan	Türkçe	6
10	Baştopçu	baş topçu	Türkçe	8
11	Bayrakçı	bayrak taşıyan	Türkçe	8
12	Bayrakdar	bayrak taşıyan, sancaktar	Türkçe	9
13	Bayraktar	bayrak taşıyan, sancaktar	Türkçe	9
14	Bayraktaroğlu	bayraktarın oğlu	Türkçe	13
15	Bayraktutan	bayrağı tutan, sancaktar	Türkçe	11
16	Bayraktutar	bayrak tutan, sancaktar	Türkçe	11
17	Borazancı	borazan çalan, boruzen	Türkçe	9
18	Bostancı	bahçıvan; saray muhafızı	Farsça	8
19	Bostancıoğlu	bostancının oğlu	Farsça	12
20	Bölük	kısım; askerî bölük	Türkçe	5
21	Bölükbaş	bölük komutanı	Türkçe	8
22	Bölükbaşı	bölük komutanı	Türkçe	9
23	Buyrukçu	buyruk getiren, buyruk uygulayan	Türkçe	8
24	Büyükbayraktar	büyük bayraktar	Türkçe	14
25	Büyüktopçu	büyük topçu	Türkçe	10
26	Candar	saray muhafızı (unvan)	Farsça	6
27	Cebeci	Osmanlı silahçı askeri	Moğolca	6
28	Cebecioğlu	cebecinin oğlu	Moğolca	10
29	Civelek	canlı, neşeli, sokulgan	Farsça	7
30	Çavuş	askerî rütbe	Türkçe	5
31	Çavuşoğlu	çavuşun oğlu	Türkçe	9
32	Çeribashi	çeribaşı, alay beyi	Türkçe	9
33	Çorbacı	çorba yapan; yeniçeri orta komutanı	Farsça	7
34	Çorbacıoğlu	çorbacının oğlu	Farsça	11
35	Demiralay	demir alay, yenilmez birlik	Türkçe	9
36	Demirsipahi	demir sipahi	Farsça	11
37	Dizdar	kale komutanı, kale bekçisi	Farsça	6
38	Dizdaroğlu	kale muhafızının oğlu	Farsça	10
39	Dündar	artçı, ordunun arkasını koruyan	Farsça	6
40	Erat	erler, askerler	Türkçe	4
41	Erbaş	erlerin başı; onbaşı, çavuş	Türkçe	5
42	Gedikli	gedik sahibi; astsubay	Türkçe	7
43	Gözcü	gözcü, gözetleyen	Türkçe	5
44	İncealemdaroğlu	İnce Alemdar’ın oğlu	Farsça	15
45	Kalyoncu	kalyon denizcisi, bahriyeli	Fransızca	8
46	Kalyoncuoğlu	kalyoncunun oğlu	Fransızca	12
47	Karakulak	karakal; eskiden haberci	Türkçe	9
48	Karakullukçu	yeniçeri koğuşunda hizmetli	Türkçe	12
49	Kavasoğlu	kavasın oğlu	Arapça	9
50	Kılıçdaroğlu	kılıç taşıyanın oğlu	Türkçe	12
51	Kırdar	kır bekçisi, kır komutanı	Türkçe	6
52	Kol	omuzdan ele uzanan organ; birlik, müfreze	Türkçe	3
53	Kolcu	devriye gezen bekçi, muhafız	Türkçe	5
54	Levendoğlu	levendin oğlu	Farsça	10
55	Levent	Osmanlı deniz askeri; yakışıklı	Farsça	6
56	Manga	on kişilik asker takımı	Fransızca	5
57	Noyan	bey, komutan	Moğolca	5
58	Ocaklı	ocağı olan; ocaktan asker	Türkçe	6
59	Odabaş	yeniçeri odasının başı	Türkçe	6
60	Odabaşı	yeniçeri subayı; han uşaklarının başı	Türkçe	7
61	Okçu	ok yapan	Türkçe	4
62	Onbaşı	on kişinin başı	Türkçe	6
63	Özakıncı	gerçek akıncı	Türkçe	8
64	Özbayraktar	gerçek bayraktar, sancaktar	Türkçe	11
65	Özsekban	gerçek sekban (Osmanlı askeri)	Farsça	8
66	Pandur	bekçi, kolcu	Diğer	6
67	Redif	ardından gelen; yedek asker	Arapça	5
68	Salar	komutan, önder	Farsça	5
69	Sancaktar	sancak taşıyan, bayraktar	Türkçe	9
70	Sarıca	sarımsı, sarıya çalan	Türkçe	6
71	Seğmen	atlı asker; eski segban	Farsça	6
72	Sekban	av köpeği bakıcısı; yeniçeri askeri	Farsça	6
73	Serdar	başkomutan, ordu komutanı	Farsça	6
74	Serdaroğlu	serdarın, başkomutanın oğlu	Farsça	10
75	Serdengeçti	fedai, canını ortaya koyan	Farsça	11
76	Sipahi	tımarlı atlı asker	Farsça	6
77	Sipahioğlu	sipahinin oğlu	Farsça	10
78	Solak	sol elini kullanan; saray muhafızı	Türkçe	5
79	Solaker	solak er; padişah muhafızı	Türkçe	7
80	Solakoğlu	solağın oğlu	Türkçe	9
81	Subaşı	ordu başı, komutan; Osmanlı görevlisi	Türkçe	6
82	Süvarioğlu	atlı askerin oğlu	Farsça	10
83	Tabur	tabur, asker birliği	Diğer	5
84	Topçu	top askeri	Türkçe	5
85	Topçubaşı	topçuların komutanı	Türkçe	9
86	Topçuoğlu	topçu askerin oğlu	Türkçe	9
87	Tugay	askerî birlik	Türkçe	5
88	Tuğcu	tuğ taşıyıcısı	Türkçe	5
89	Tüfekçioğlu	tüfekçinin oğlu	Türkçe	11
90	Tümen	on bin; askerî tümen	Türkçe	5
91	Türkeş	Türgiş boyu; okçu	Türkçe	6
92	Yamak	yardımcı; yedek asker	Türkçe	5
93	Yaya	yaya, piyade	Türkçe	4
94	Yeniçeri	yeni asker, yeniçeri	Türkçe	8
95	Yüzbaşı	yüzbaşı, subay rütbesi	Türkçe	7
96	Yüzbaşıoğlu	yüzbaşının oğlu	Türkçe	11

Sık sorulanlar

Rütbe adları 1934'te soyadı olarak yasaklandı mı?: Evet. Soyadı Kanunu'nun 3. maddesi rütbe ve memuriyet adlarını yasaklar; Nizamname'nin 9. maddesi bunu eski ve yeni devlet kadrosundaki rütbelere açıkça uygular. Bu adlar yine de bugünkü kayıtlarda görülür.
Yüzbaşı ve Binbaşı adlarındaki sayılar ne anlatır?: Rütbe, adını komuta edilen asker sayısından alır: yüzbaşı ‘yüzün başı’, binbaşı ‘binin başı’, onbaşı ‘onun başı’ demektir.
Levent sözcüğünün kökeni nedir?: Kökeni tartışmalıdır. Yaygın görüş İtalyanca levantino ‘Levantlı’ sözcüğüne bağlar, ama bu kesinleşmiş değildir. Osmanlı'da deniz eri anlamında kullanılmıştır.

Kaynaklar

1Türk Dil Kurumu, TDK Güncel Türkçe Sözlük
2Sevan Nişanyan, Nişanyan Sözlük
3T.C. Resmî Gazete / Mevzuat Bilgi Sistemi (mevzuat.gov.tr), Soyadı Kanunu (Kanun No. 2525)
4T.C. Resmî Gazete / Mevzuat Bilgi Sistemi (mevzuat.gov.tr), Soyadı Nizamnamesi (Bakanlar Kurulu Kararı 2/1759)
5T.C. Resmî Gazete / Mevzuat Bilgi Sistemi (mevzuat.gov.tr), Efendi, Bey, Paşa gibi Lakap ve Unvanların Kaldırılmasına Dair Kanun (Kanun No. 2590)
6Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) · ADNKS, TÜİK Nüfus İsim Portalı: En çok kullanılan soyisimler (ADNKS)
7Natural Earth, Natural Earth: Admin-1 boundaries

Askerî rütbe ve görevler

§1Bu soyadları nasıl oluştu?