Eski Türk unvanları

Tekin sözcüğü Türkçede iki ayrı hayat sürer. Orhun yazıtlarında tegin biçimiyle kağanın oğlunu, yani şehzadeyi anlatır; Kül Tigin adı da bu unvanı taşır. Bugünkü konuşmada ise sözcük çoğunlukla olumsuz bir kalıpta yaşar: “tekin değil” denen yer, insanı huzursuz eden, güven vermeyen bir yerdir. Bu iki anlamın aynı sözcüğün iki dalı mı, yoksa sesteş iki sözcük mü olduğu kesin değildir. Tekin soyadında hangisinin düşünüldüğünü sözlük söyleyemez.

Bozkırın unvanları

Bu sayfadaki soyadları eski Türk devletlerinin unvan sözlüğünden gelir. En yükseği kağandır: bozkırda bağımsız hükümdarın unvanı. Sözcük zamanla aşınmış, Osmanlıcada hakan, bugünkü yazımda Kaan biçimini almıştır. Kağanın kendisinin daha eski bir bozkır dilinden alınıp alınmadığı tartışılır. Han da aynı ailedendir; kağanın kısalmış biçimi olarak kabul edilir ve “hükümdar” anlamına gelir. Burada bir tuzak var: Farsçadan gelen han “kervansaray, ticaret binası” anlamındadır ve unvanla ilgisi yoktur.

Tarhan eski Türk devletlerinde yüksek bir rütbeydi; kaynaklar bu unvanı taşıyanların bazı ayrıcalıklara sahip olduğunu anlatır. Sözcüğün başka bir dilden alındığı genellikle düşünülür, ama hangi dilden geldiği tartışmalıdır. İnal da bir unvandır; eski kaynaklar ve bugünkü araştırmacılar onu farklı açıklar, kesin anlamı tartışmalıdır. Bey ise Eski Türkçe beg sözcüğünden gelir ve “boy başkanı, efendi” anlamını taşır. Onun da en eski kaynağı tartışmalıdır: bir görüş İranca bir “efendi” sözcüğüne, bir başka görüş Çince bir unvana bağlar.

Biçimler ve 1934

Bu sözcükler soyadına üç yoldan girer. Birincisi yalın biçimdir: Han, Tekin, Bey. İkincisi -oğlu ekidir: Tekinoğlu ve Hanoğlu gibi. Üçüncüsü bileşik öz adlardır: Erhan, Gökhan, Alptekin. Bu son grup, unvan ikinci öğe olduğu için sitede eski Türk ad öğeleri sayfasında anlatılır.

Kanun No. 2590'ın 26 Kasım 1934'te kaldırdığı unvanlar arasında bey vardır. Han, tekin, kağan ya da tarhan bu listede geçmez. Soyadı Nizamnamesi'nin 5. maddesi ise yeni soyadlarının Türk dilinden alınmasını esas alıyordu. Bu sözcüklerden bazıları zamanla öz ad olarak da yaygınlaştı: Hakan ve Kaan bugün sık rastlanan erkek adlarıdır. Unvanın izini Osmanlı sarayında da sürmek mümkündür: padişahların adlarının sonuna eklenen “Han”, Sultan Mehmed Han örneğinde olduğu gibi, aynı bozkır unvanıdır. Böylece Orhun'daki bir sözcük, yüzyıllar sonra hem İstanbul'un resmî dilinde hem de bugünkü nüfus kütüklerinde yer bulmuştur.

Rakamlara bakınca Tekin öne çıkar. Tekin, TÜİK ADNKS 2025 verilerine göre Denizli'nin en yaygın 20. soyadıdır (3.220 kişi).

Son bir not. Bir soyadında unvan bulunması, ailenin bir hanedan ya da soylu bir boyla bağı olduğunu göstermez. Bu soyadları, Orhun yazıtlarında taş üzerine kazınmış sözcüklerin bugüne kadar kullanılmaya devam ettiğini gösterir; o kadar.