Kanun No. 2590 hangi unvanları kaldırdı?

26 Kasım 1934 tarihli kanun ağa, hacı, hafız, hoca, molla, efendi, bey, beyefendi, paşa, hanım, hanımefendi ve hazretleri gibi lakap ve unvanları kaldırdı. Resmî belgelerde vatandaşlar yalnızca adlarıyla anılmaya başladı.

Ağaoğlu gibi soyadları yasak değil miydi?

Kanun No. 2525'in 3. maddesi ve Nizamname'nin 9. maddesi rütbe ve memuriyet adlarını yasakladı. Yine de bu tür biçimler, çoğu -oğlu ile, bugünkü kayıtlarda bulunur. Tek bir soyadının nasıl tescil edildiğini ancak belgeler gösterebilir.

Unvan soyadı ile lakap soyadı arasındaki fark nedir?

Unvan bir makam ya da rütbe adıdır, han, paşa, ağa gibi. Lakap ise bir kişiye çevresinin taktığı addır, deli, topal, köse gibi. İkisi de soyadı yokken aileleri birbirinden ayırmaya yarıyordu.

Kategori grubu·331 soyadı

Unvanlar ve lakaplar

Soyadlarını keşfedin →

Soyadı: 331; bu sözlükte
Ulusal ilk 30’da: 0; ADNKS 2025

Bu soyadları nasıl oluştu?

Unvanlar 1934'te kaldırıldıysa, bugünkü nüfus kayıtlarında Ağaoğlu, Çelebi ya da Tekin gibi soyadlarını neden hâlâ görüyoruz? Sorunun tek cümlelik bir cevabı yok. Ama sözcüklerin kendisine bakınca tablo netleşir. Bu gruptaki soyadları ya bir makam ve rütbe adından ya da bir insanı çevresindekilerden ayıran bir lakaptan gelir.

Yasa ne diyordu?

Soyadı Kanunu'nun (Kanun No. 2525) 3. maddesi rütbe ve memuriyet adlarının soyadı olarak kullanılmasını yasakladı. Soyadı Nizamnamesi'nin 9. maddesi aynı yasağı “eski ve yeni Devlet kadrosundaki” rütbe ve memuriyetler için tekrarladı. 26 Kasım 1934'te kabul edilen Kanun No. 2590 ise ağa, hacı, hafız, hoca, molla, efendi, bey, beyefendi, paşa, hanım ve hazretleri gibi lakap ve unvanları kaldırdı. Bu kurallar sözcük biçimleriyle ilgiliydi. Öte yandan Nizamname'nin 6. maddesi soyadının tek başına ya da “(oğlu)” ile kullanılabileceğini söylüyordu. Unvan sözcüklerinin bugün kayıtlarda en çok -oğlu ile görünmesi bu yüzden dikkat çeker; tek bir soyadının hikâyesini ise ancak belge anlatabilir.

Üç alt başlık

Eski Türk unvanları bozkır devlet geleneğinin sözcüklerini toplar: han, hakan, kağan, tekin, tarhan, inal. Bunların bir kısmı Orhun yazıtlarında geçer ve Osmanlı'dan çok daha eskidir. Osmanlı unvanları idare ve saray dilinden gelir: paşa, ağa, efendi, çelebi, kâhya, subaşı, kadı. Lakaptan gelen soyadları ise hiçbir makamın vermediği adlardır. Deli, topal, çolak, köse gibi sözcükler mahallede, kahvede, tarlada doğmuştur. Unvan yukarıdan gelir, lakap komşudan. İkisi de soyadı yokken bir aileyi öbürlerinden ayırmaya yarıyordu.

Birkaç örnek grubun genişliğini gösterir. Han “hükümdar” demektir ve kağan sözcüğünün kısalmış biçimidir. Tekin Eski Türkçe tegin “şehzade” sözcüğünü taşır. Çelebi Osmanlı'da “kibar, okumuş kişi” anlamına gelirdi; kökeni tartışmalıdır. Ağaoğlu, ağa “büyük, efendi” ile -oğlu ekinden oluşur. Köse sakalı az çıkan ya da hiç çıkmayan erkeğe denir. Topaloğlu ise topal lakabına -oğlu eklenerek kurulmuştur.

Bu soyadlarının çoğunda -oğlu, sözlükteki “oğlu” anlamından çok “şu adla bilinen aile” anlamına yaklaşır. Efendioğlu harfiyen “efendinin oğlu” demektir; oysa soyadı, efendi unvanı kalktıktan sonra da kuşaklar boyunca taşınmıştır. Lakaplarda da durum benzerdir: bir dedeye takılan ad, torunların resmî kimliğine geçebilmiştir.

Bu sayfalarda bir kural hep geçerli: unvan bildiren bir soyadı aileye bir rütbe kazandırmaz, lakap bildiren bir soyadı da ailenin bir özelliğini anlatmaz. Her ikisi de yalnızca bir sözcüğün tarihini taşır.

Kaynaklar^1,2,3,4,5

Bu grupta hangi kategoriler var?

Eski Türk unvanları131 soyadı
Han, hakan, kağan (Kaan), tekin, tarhan, inal ve bey gibi eski Türk devlet geleneğinden gelen unvanlardan oluşan soyadları. Bu sözcükler yalın biçimde soyadı olabildiği gibi Erhan, Alptekin gibi bileşiklerde ad öğesi olarak da yaşar. Unvan sözcüğünün soyadı olması, taşıyan ailenin soyluluğuna dair bir bilgi değildir.
Osmanlı unvanları73 soyadı
Paşa, ağa, efendi, çelebi, kâhya, subaşı ve kadı gibi Osmanlı yönetim ve toplum hayatındaki unvan ve görev adlarından gelen soyadları. 1934 düzenlemeleri rütbe ve memuriyet adlarının soyadı olarak kullanılmasını sınırlamış, aynı yıl bey, efendi, paşa gibi unvanlar da kaldırılmıştır; buna karşın Paşaoğlu, Ağaoğlu, Çelebi gibi biçimler kayıtlarda görülür. Bunun nedenini belgelemeden açıklamaya çalışmayız.
Lakaptan gelen soyadları300 soyadı
Deli, topal, çolak, kör, kel, sakallı ve kambur gibi davranış ya da beden özelliğini takılarak anlatan eski lakaplardan gelen soyadları. Bu tür lakaplar 1934'ten önce aileleri birbirinden ayırmak için kullanılmış, bir kısmı Deliahmetoğlu, Keloğlu gibi -oğlu biçimiyle soyadına dönüşmüştür. Sayfalarda sözcüğün anlamı sakin bir dille verilir; kimseyle alay edilmez.

Bu grubun en yaygın üyeleri hangileri?

Unvanlar ve lakaplar grubunda önce TÜİK ADNKS 2025 kişi sayısı, ardından bu sözlükteki tanınmış kişi kayıtlarının sayısı esas alınarak seçilen üyeler: Afacan, Ağaoğlu, Altıparmak.

Soyadı	Kişi sayısı	Tanınmış kişi
Afacan	—	8
Ağaoğlu	—	8
Altıparmak	—	8
Ataman	—	8
Bakan	—	8
Baş	—	8
Başkan	—	8
Benli	—	8

Bu grubun üyeleri hangi il listelerinde var?

1 listelenen üye
2–4 listelenen üye
5+ listelenen üye
0 listelenen üye

Unvanlar ve lakaplar: 2025 il ilk 30 listelerindeki farklı üye sayısı.

Harita yalnızca yayımlanan ilk 30 listelerini kapsar; listede yer almamak o ilde hiç taşıyıcı olmadığı anlamına gelmez.^6,7

Bu gruptaki tüm soyadları

Liste sözlüğe yeni soyadları eklendikçe büyür.
#	Soyadı	Anlamı	Köken	Harf
01	Abalı	aba giyen	Arapça	5
02	Abalıoğlu	abalının oğlu	Arapça	9
03	Aday	namzet	Türkçe	4
04	Ademi	insan, insanca	Arapça	5
05	Afacan	zeki ve yaramaz	Farsça	6
06	Ağa	köy büyüğü, toprak sahibi; ağabey, sözü geçen kişi	Türkçe	3
07	Ağacık	ağacığım: sevgiyle ağa	Türkçe	6
08	Ağaoğlu	ağanın oğlu	Türkçe	7
09	Ahunbay	hoca bey; bilgin efendi	Türkçe	7
10	Akbıyık	ak bıyık	Türkçe	7
11	Akkoca	ak saçlı yaşlı	Türkçe	6
12	Aksak	aksayan, hafif topal	Türkçe	5
13	Aldıkaçtı	“aldı, kaçtı”	Türkçe	9
14	Alışık	alışmış, alışkın	Türkçe	6
15	Altekin	kızıl prens	Türkçe	7
16	Altıparmak	altı parmaklı	Türkçe	10
17	Altunbey	altın bey	Türkçe	8
18	Altunkıran	altın kıran	Türkçe	10
19	Altunkulak	altın kulak	Türkçe	10
20	Arabacıbaşı	arabacıların başı	Türkçe	11
21	Arapoğlu	Arap lakaplının oğlu	Arapça	8
22	Arıboğan	arı boğan	Türkçe	8
23	Arıkoğlu	Arık’ın oğlu	Türkçe	8
24	Atabay	şehzade lalası, atabey	Türkçe	6
25	Atabek	şehzade lalası, atabey	Türkçe	6
26	Atabey	Selçuklu unvanı: şehzade eğiticisi	Türkçe	6
27	Atabeyoğlu	atabeyin oğlu	Türkçe	10
28	Ataman	ulu ata, önder	Türkçe	6
29	Ayanoğlu	âyanın, ileri gelenin oğlu	Arapça	8
30	Aybek	ay gibi bey	Türkçe	5
31	Aymaz	farkına varmayan, aldırmaz	Türkçe	5
32	Ayrık	ayrı, kendine özgü	Türkçe	5
33	Ayrım	ayrım, fark	Türkçe	5
34	Azar	paylama; mart ayı	Farsça	4
35	Bağdaş	bağdaş kurarak oturma	Türkçe	6
36	Bağrıaçık	göğsü açık	Türkçe	9
37	Bakan	gözeten; bakan (vekil)	Türkçe	5
38	Baş	kafa, vücudun üst bölümü; önder	Türkçe	3
39	Başbuğ	başkan, komutan	Türkçe	6
40	Başevirgen	baş, işini bilen	Türkçe	10
41	Başkan	önder, başkan	Türkçe	6
42	Baştan	en başından	Türkçe	6
43	Baylan	nazlı, şımarık	Türkçe	6
44	Bebek	küçük çocuk	Türkçe	5
45	Bek	sağlam, sert; bey	Türkçe	3
46	Bekar	evlenmemiş, bekâr	Arapça	5
47	Bekaroğlu	bekârın oğlu	Arapça	9
48	Bekle	bekle; nöbet tut	Türkçe	5
49	Benler	ciltteki benekler	Türkçe	6
50	Benli	teninde ben olan	Türkçe	5
51	Benlioğlu	benlinin oğlu	Türkçe	9
52	Bey	beg; yönetici, efendi	Türkçe	3
53	Beyoğlu	beyin oğlu, beyzade	Türkçe	7
54	Bezgin	usanmış, bıkkın	Türkçe	6
55	Bıyık	üst dudağın üstünde biten kıllar	Türkçe	5
56	Bıyıklı	bıyığı olan	Türkçe	7
57	Bıyıklıoğlu	bıyıklının oğlu	Türkçe	11
58	Biter	biter, yetişir	Türkçe	5
59	Boydak	yükü olmayan yaya		6
60	Bozbey	boz bey	Türkçe	6
61	Bozoğlan	boz oğlan	Türkçe	8
62	Buluç	bulunan şey, buluntu	Türkçe	5
63	Büyükhan	büyük han	Türkçe	8
64	Caba	bedava; üstelik	Arapça	4
65	Camgöz	cam gözlü; keskin gözlü	Türkçe	6
66	Canbey	sevgili bey	Türkçe	6
67	Canıtez	aceleci, canı tez	Türkçe	7
68	Cansız	canı olmayan; durgun, mecalsiz	Farsça	6
69	Cezzar	kasap	Arapça	6
70	Cırık	tüylenmiş civciv	Türkçe	5
71	Cici	sevimli, hoş	Türkçe	4
72	Civaoğlu	Civa’nın oğlu; civa	Farsça	8
73	Cumbul	suya düşme sesi	Türkçe	6
74	Çakırhan	çakır gözlü ya da doğan gibi han	Türkçe	8
75	Çakıroğlu	Çakır'ın oğlu (çakır göz)	Türkçe	9
76	Çalık	çarpık, eğri; yer adı	Türkçe	5
77	Çapkınoğlu	Çapkın’ın oğlu	Türkçe	10
78	Çatalbaş	çatal başlı, iki tepeli	Türkçe	8
79	Çeken	taşıyan, sürükleyen; katlanan	Türkçe	5
80	Çekmez	katlanmaz	Türkçe	6
81	Çelebi	görgülü, kibar kişi; Osmanlı unvanı	Türkçe	6
82	Çelebioğlu	çelebinin oğlu	Türkçe	10
83	Çıplak	örtüsüz	Türkçe	6

Sık sorulanlar

Kanun No. 2590 hangi unvanları kaldırdı?: 26 Kasım 1934 tarihli kanun ağa, hacı, hafız, hoca, molla, efendi, bey, beyefendi, paşa, hanım, hanımefendi ve hazretleri gibi lakap ve unvanları kaldırdı. Resmî belgelerde vatandaşlar yalnızca adlarıyla anılmaya başladı.
Ağaoğlu gibi soyadları yasak değil miydi?: Kanun No. 2525'in 3. maddesi ve Nizamname'nin 9. maddesi rütbe ve memuriyet adlarını yasakladı. Yine de bu tür biçimler, çoğu -oğlu ile, bugünkü kayıtlarda bulunur. Tek bir soyadının nasıl tescil edildiğini ancak belgeler gösterebilir.
Unvan soyadı ile lakap soyadı arasındaki fark nedir?: Unvan bir makam ya da rütbe adıdır, han, paşa, ağa gibi. Lakap ise bir kişiye çevresinin taktığı addır, deli, topal, köse gibi. İkisi de soyadı yokken aileleri birbirinden ayırmaya yarıyordu.

Kaynaklar

1Türk Dil Kurumu, TDK Güncel Türkçe Sözlük
2Sevan Nişanyan, Nişanyan Sözlük
3T.C. Resmî Gazete / Mevzuat Bilgi Sistemi (mevzuat.gov.tr), Soyadı Kanunu (Kanun No. 2525)
4T.C. Resmî Gazete / Mevzuat Bilgi Sistemi (mevzuat.gov.tr), Soyadı Nizamnamesi (Bakanlar Kurulu Kararı 2/1759)
5T.C. Resmî Gazete / Mevzuat Bilgi Sistemi (mevzuat.gov.tr), Efendi, Bey, Paşa gibi Lakap ve Unvanların Kaldırılmasına Dair Kanun (Kanun No. 2590)
6Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) · ADNKS, TÜİK Nüfus İsim Portalı: En çok kullanılan soyisimler (ADNKS)
7Natural Earth, Natural Earth: Admin-1 boundaries

Unvanlar ve lakaplar

§1Bu soyadları nasıl oluştu?

Yasa ne diyordu?

Üç alt başlık

§2Bu grupta hangi kategoriler var?

§3Bu grubun en yaygın üyeleri hangileri?

§4Bu grubun üyeleri hangi il listelerinde var?

§5Bu gruptaki tüm soyadları

§6Sık sorulanlar