Lakaptan gelen soyadları

Aynı köyde iki Mehmet yaşadığında, köylüler onları ayırmak için çoğu zaman bir lakaba başvururdu. Biri babasının adıyla, öbürü bir huyuyla ya da bir görünüşüyle anılırdı: Deli Mehmet, Köse Mehmet. Bu adlar resmî değildi, ama herkes kimin kastedildiğini bilirdi. Soyadı Kanunu geldiğinde, bazı aileler bu yerleşik lakapları ya da onlardan türeyen -oğlu biçimlerini soyadı olarak kaydettirdi.

Lakap nasıl soyadı oldu?

Kanun No. 2525'in 1. maddesi her Türk'e bir soyadı taşıma zorunluluğu getirdi ve 7. maddesi bildirim için iki yıllık bir süre tanıdı. Soyadı Nizamnamesi'nin 6. maddesi soyadının tek başına ya da “(oğlu)” ile kullanılabileceğini söylüyordu. Lakap soyadlarının iki biçimi bu yüzden yan yana yaşar: yalın Topal ile Topaloğlu, yalın Çolak ile Çolakoğlu, yalın Köse ile Köseoğlu. Bir üçüncü yol bileşiktir: Delibaş, deli ile baş “kafa” sözcüğünü birleştirir.

Aynı kanunun 3. maddesi genel ahlaka uymayan, iğrenç ya da gülünç adları yasaklıyordu; Nizamname'nin 10. maddesi buna hakaret anlatan adları ekledi. Kurallar sözcük biçimleri hakkındaydı. Lakaptan gelen sözcükler yine de bugünkü kayıtlarda bulunur. Çok sonra yapılan düzenlemeler, 3. maddeye aykırı soyadlarının mahkemeye gitmeden, idari kararla bir kez değiştirilmesine belirli sürelerle izin verdi.

Sözcükler

Deli bugün “aklını yitirmiş” anlamında bilinir. Ama eski Türkçede ve halk dilinde “gözü kara, korkusuz, coşkun” anlamı da güçlüdür; Osmanlı'da sınır boylarında görev yapan bir hafif süvari birliğine de deli denirdi. Bir lakabın hangi anlamda verildiği tek başına sözcükten anlaşılmaz.

Topal “bir ayağı aksayan” demektir. Çolak kolu ya da eli sakat olan kişiyi anlatan eski bir Türkçe sözcüktür. Çolak, TÜİK ADNKS 2025 verilerine göre Trabzon'un en yaygın 17. soyadıdır (4.877 kişi).

Köse sakalı az çıkan ya da hiç çıkmayan erkeğe denir; sözcük Farsçadan gelir. Köse, TÜİK ADNKS 2025 verilerine göre Samsun'un en yaygın 20. soyadıdır (5.693 kişi). Sakallı ise tam tersini söyler: sakal sözcüğüne “sahip olan” anlamı veren -lı eki eklenmiştir.

Keloğlu kel “saçı dökülmüş” sözcüğüne -oğlu ekler; kel Farsçadan gelir. Türk halk masallarının zeki kahramanı Keloğlan da aynı sözcüğü taşır. Masal kahramanı ile soyadı arasında bir bağ kurmak için belge gerekir; ortak olan yalnızca sözcüktür.

Bu adları nasıl okumalı?

Lakaplar her zaman gerçeği anlatmazdı. Bazen şakaydı, bazen sevgiyle verilmişti, bazen de bir başkasını ayırmak için tersini söylerdi. Bu yüzden bu sayfadaki soyadları bir ailenin özelliği olarak okunmamalıdır. Bir soyadındaki topal ya da köse, yalnızca bir zamanlar bir köyde birinin nasıl çağrıldığını gösterir. Bugün bu adı taşıyanlar hakkında hiçbir şey söylemez. İlginç olan da budur: resmî kayıtların en ciddi sayfalarında, köy meydanının dili hâlâ yaşar.