Renkler Eski Türkçede yön mü bildirirdi?

Bazı araştırmacılar öyle düşünür, bazıları bu görüşü sorgular; konu tartışmalıdır. Bir soyadında rengin hangi anlamda kullanıldığı kaynak olmadan söylenemez.

Akın soyadı ak rengiyle mi ilgilidir?

Hayır. Akın, ak rengiyle ilgili değildir ve renk soyadları arasında sayılmaz.

Kategori·Renkler ve sayılar·405 soyadı

Renkler

Soyadlarını keşfedin →

Soyadı: 405; bu sözlükte
Ulusal ilk 30’da: 3⁴; ADNKS 2025
En yaygın: Kara
Kişi sayısı: 290.024⁴; Kara

Bu soyadları nasıl oluştu?

Karadeniz'in adı neden “kara”? Bu soruya verilen yanıtlardan biri, Eski Türkçede renklerin yön de bildirdiği görüşüdür: kara kuzey, ak batı, kızıl güney, gök doğu gibi. Bu görüş bazı araştırmacılarca savunulur, bazılarınca sorgulanır; yani tartışmalıdır. Soyadları için daha da önemli bir nokta var: bir soyadında rengin yön mü, güç mü, yoksa yalnızca renk mi anlattığı, kaynak olmadan söylenemez. Bu kategori renk sözcüklerini sözlükteki anlamlarıyla ele alır.

Temel renkler

Kara ve ak Türkçenin en eski renk sözcükleridir. Kara “siyah” demektir ve mecazen “güçlü, büyük” anlamları da sözlüklerde yer alır. TÜİK ADNKS 2025 verilerine göre Kara, 290.024 kişiyle ulusal 16. sıradadır. Ak “beyaz” demektir; “temiz, lekesiz” anlamı da vardır.

Kırmızının iki eski adı vardır: kızıl ve al. Kızıl daha koyu, al ise daha parlak bir kırmızıyı anlatır. Sarı ve boz da Türkçedir; boz, toprak renginde, açık kurşuni bir tondur. Gök “mavi” anlamıyla bu kategoriye girer, ama birleşiklerde çoğu zaman gökyüzünü de çağrıştırır. Yeşil Türkçedir ve eski metinlerde yaşıl biçimiyle geçer.

Ara renkler ve türevler

Ala, birden çok renkli, benekli demektir. Akça ise ak sözcüğüne -çA ekinin gelmesiyle oluşur ve “beyazımsı, aka çalan” anlamına gelir. Aynı sözcük eskiden gümüş para adı olarak da kullanılmıştır. Esmer, Arapça asmar sözcüğünden gelir ve ten rengi için “buğday renkli, koyu” anlamında kullanılır. Kır ise “beyazı karışık gri” anlamıyla, özellikle saç ve sakal için kullanılır.

Birincil mi, ikincil mi?

Renk sözcükleri soyadlarında çoğunlukla bir başka sözcüğün önündedir: Karakaya, Akdoğan, Sarıgül. Bu birleşikler birincil olarak sondaki adın kategorisine girer; renk öğesi ise ikincil etiketle bu sayfaya bağlanır. Birincil üyeler, tek başına kullanılan renk sözcükleri ve Akça gibi türevlerdir. Akın, Akif, Akar ve Sarıca ise renk değildir; görünüşleri yanıltıcıdır.

1934 bağlamı

Nizamname'nin 5. maddesindeki “Yeni takılan soyadları Türk dilinden alınır” cümlesini düşününce, kara, ak, sarı, kızıl gibi sözcükler bu ilkenin en sade örnekleriydi: kısa, eski, herkesin bildiği Türkçe sözcükler. Esmer gibi Arapça kökenli sözcükler de çoktan Türkçeleşmişti.

Neden ilginç?

Renk soyadlarının ilginç yanı, tek başlarına az, birleşiklerde çok olmalarıdır. Kara ve Ak, yüzlerce soyadının ilk hecesidir. Bir soyadında renk görüldüğünde, asıl anlamı aramak için sondaki sözcüğe bakmak gerekir.

Bir başka ayrıntı da ses yapısıdır. Kara, Sarı ve Boz kalın ünlülüdür, Gök ve Yeşil ince ünlülü. Renk öğesi birleşiğin başında durduğu için, birleşik sınırında ünlüler değişebilir: Gökdemir'de uyum korunur, Karagöz'de kırılır. İki biçim de Türkçede düzenlidir.

Kaynaklar^1,2,3,4

Bu grubun en yaygın üyeleri hangileri?

Renkler grubunda önce TÜİK ADNKS 2025 kişi sayısı, ardından bu sözlükteki tanınmış kişi kayıtlarının sayısı esas alınarak seçilen üyeler: Kara, Çakır, Aktaş.

Soyadı	Kişi sayısı	Tanınmış kişi
Kara	290.024	8
Çakır	235.286	8
Aktaş	222.711	8
Ağar	—	8
Ağca	—	8
Ak	—	8
Akalın	—	8
Akat	—	8

Bu grubun üyeleri hangi il listelerinde var?

1 listelenen üye
2–4 listelenen üye
5+ listelenen üye
0 listelenen üye

Renkler: 2025 il ilk 30 listelerindeki farklı üye sayısı.

Harita yalnızca yayımlanan ilk 30 listelerini kapsar; listede yer almamak o ilde hiç taşıyıcı olmadığı anlamına gelmez.^4,5

Bu kategorideki tüm soyadları

Sıra: TÜİK ADNKS 2025 ulusal ilk 30. Liste sözlüğe yeni soyadları eklendikçe büyür.⁴
#	Soyadı	Anlamı	Köken	Sıra	Harf
01	Kara	siyah; esmer	Türkçe	16	4
02	Çakır	mavimsi gri (göz)	Türkçe	24	5
03	Aktaş	beyaz taş	Türkçe	30	5
04	Abanoz	abanoz ağacı	Farsça	–	6
05	Ağar	yükselir; ağarır, aydınlanır	Türkçe	–	4
06	Ağca	beyazımsı, akça	Türkçe	–	4
07	Ağcaoğlu	Ağca’nın oğlu (ağca: beyazımsı)	Türkçe	–	8
08	Ağçay	ak çay, beyaz dere	Türkçe	–	5
09	Ağgül	ak gül, beyaz gül	Farsça	–	5
10	Ak	beyaz; temiz, lekesiz	Türkçe	–	2
11	Akad	temiz ad; ak at; Akad	Türkçe	–	4
12	Akalan	beyaz düzlük	Türkçe	–	6
13	Akalın	alnı ak, onurlu	Türkçe	–	6
14	Akarslan	ak arslan	Türkçe	–	8
15	Akat	ak at, beyaz at	Türkçe	–	4
16	Akata	ak ata, saygın ata	Türkçe	–	5
17	Akatlı	ak atlı	Türkçe	–	6
18	Akay	ak ay, parlak ay	Türkçe	–	4
19	Akaydın	ak ve aydınlık	Türkçe	–	7
20	Akbağ	ak bağ; temiz bağlılık ya da ak üzüm bağı	Türkçe	–	5
21	Akbal	ak bal, temiz bal	Türkçe	–	5
22	Akbalık	akbalık (tatlı su balığı)	Türkçe	–	7
23	Akbaş	ak baş, beyaz başlı	Türkçe	–	5
24	Akbaşlı	başı ak, ak saçlı	Türkçe	–	7
25	Akbaşoğulları	Akbaş’ın oğulları	Türkçe	–	13
26	Akbay	temiz yürekli, saygın kişi	Türkçe	–	5
27	Akbayır	ak bayır, beyaz yamaç	Türkçe	–	7
28	Akbayrak	ak bayrak	Türkçe	–	8
29	Akbayram	ak bayram	Farsça	–	8
30	Akbaytogan	ak, varlıklı doğan	Türkçe	–	10
31	Akbel	ak geçit	Türkçe	–	5
32	Akbıyık	ak bıyık	Türkçe	–	7
33	Akboğa	ak boğa	Türkçe	–	6
34	Akbudak	ak budak, beyaz dal	Türkçe	–	7
35	Akbuğa	ak boğa (eski söyleyiş)	Türkçe	–	6
36	Akbuğday	ak buğday, beyaz buğday	Türkçe	–	8
37	Akbulat	parlak çelik	Farsça	–	7
38	Akbulut	ak bulut, beyaz bulut	Türkçe	–	7
39	Akburak	ak Burak	Arapça	–	7
40	Akcan	ak can, temiz yürekli sevgili	Farsça	–	5
41	Akcebe	ak zırh	Moğolca	–	6
42	Akça	beyaza çalan; akçe	Türkçe	–	4
43	Akçadağ	beyazımsı dağ; Malatya’da bir ilçe	Türkçe	–	7
44	Akçakaya	beyazımsı kaya	Türkçe	–	8
45	Akçakın	ak kıvılcım ya da ak akın	Türkçe	–	7
46	Akçal	ak benekli; ak kayalık	Türkçe	–	5
47	Akçalı	akçeli, paralı; beyazımsı	Türkçe	–	6
48	Akçam	ak çam, beyaz çam	Türkçe	–	5
49	Akçaoğlu	Akça’nın oğlu	Türkçe	–	8
50	Akçatepe	ak görünen tepe	Türkçe	–	8
51	Akçay	ak çay, berrak dere	Türkçe	–	5
52	Akçelik	ak çelik, parlak çelik	Türkçe	–	7
53	Akçıl	ağarmış, beyazımsı	Türkçe	–	5
54	Akçiçek	beyaz çiçek	Türkçe	–	7
55	Akçöl	ak çöl, ağaran bozkır	Türkçe	–	5
56	Akçura	iyiliksever ruh	Türkçe	–	6
57	Akdağ	ak dağ, karlı dağ	Türkçe	–	5
58	Akdarı	ak darı, darı	Türkçe	–	6
59	Akdaş	ak taş, beyaz taş	Türkçe	–	5
60	Akdemir	ak demir, parlak demir	Türkçe	–	7
61	Akdeniz	Avrupa, Asya ve Afrika arasındaki iç deniz	Türkçe	–	7
62	Akdik	temiz ve dik duruşlu	Türkçe	–	5
63	Akdoğan	ak doğan; temiz doğmuş	Türkçe	–	7
64	Akduman	ak duman, beyaz sis	Türkçe	–	7
65	Akdur	ak kal, temiz dur	Türkçe	–	5
66	Akdülger	ak + dülger (marangoz)	Farsça	–	8
67	Aker	ak yiğit, temiz yürekli er	Türkçe	–	4
68	Akgöl	ak göl, duru göl	Türkçe	–	5
69	Akgöz	ak göz	Türkçe	–	5
70	Akgül	ak gül, beyaz gül	Farsça	–	5
71	Akgün	ak gün, mutlu gün	Türkçe	–	5
72	Akgündoğdu	aydınlık gün doğdu	Türkçe	–	10
73	Akgündüz	ak gündüz, aydınlık gün	Türkçe	–	8
74	Akhan	ak bey, temiz yürekli hükümdar	Türkçe	–	5
75	Akışık	ak ışık, duru aydınlık	Türkçe	–	6
76	Akkale	ak kale, beyaz hisar	Arapça	–	6
77	Akkan	temiz soylu; ak han	Türkçe	–	5
78	Akkanat	beyaz kanat	Türkçe	–	7
79	Akkartal	ak kartal	Türkçe	–	8
80	Akkaş	ak kaşlı	Türkçe	–	5
81	Akkaya	ak kaya, beyaz kaya	Türkçe	–	6

Sık sorulanlar

Renkler Eski Türkçede yön mü bildirirdi?: Bazı araştırmacılar öyle düşünür, bazıları bu görüşü sorgular; konu tartışmalıdır. Bir soyadında rengin hangi anlamda kullanıldığı kaynak olmadan söylenemez.
Akın soyadı ak rengiyle mi ilgilidir?: Hayır. Akın, ak rengiyle ilgili değildir ve renk soyadları arasında sayılmaz.
Kara soyadı ne kadar yaygındır?: TÜİK ADNKS 2025 verilerine göre Kara, 290.024 kişiyle ulusal 16. sıradadır.

Kaynaklar

1Türk Dil Kurumu, TDK Güncel Türkçe Sözlük
2Sevan Nişanyan, Nişanyan Sözlük
3T.C. Resmî Gazete / Mevzuat Bilgi Sistemi (mevzuat.gov.tr), Soyadı Nizamnamesi (Bakanlar Kurulu Kararı 2/1759)
4Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) · ADNKS, TÜİK Nüfus İsim Portalı: En çok kullanılan soyisimler (ADNKS)
5Natural Earth, Natural Earth: Admin-1 boundaries