Renkler ve sayılar

Renk ve sayı sözcükleri soyadlarında çoğu zaman tek başına değil, bir başka sözcüğün önünde durur. Karakaya'da kara, Kırkgöz'de kırk, sondaki adı niteler. Bu yüzden bu grup iki ayrı yoldan büyür: bir yanda Kara ya da Tek gibi tek başına kullanılan sözcükler, öbür yanda bu sözcüklerin ilk öğe olduğu yüzlerce birleşik.

İki alt kategori

Renkler. Kara, ak, kızıl, al, sarı, boz, gök ve yeşil gibi sözcükler. Bunların çoğu Eski Türkçeden gelir. En yaygın örnek Kara'dır: TÜİK ADNKS 2025 verilerine göre Kara 290.024 kişiyle ulusal 16. sıradadır. Esmer gibi Arapça kökenli renk sözcükleri de bu başlıktadır.

Sayılar ve nicelik. Tek, ikiz, birinci, çifte gibi sözcükler ve Üçok, Kırkgöz gibi birleşikler. Onbaşı, Yüzbaşı ve Binbaşı gibi rütbe adları da sayı içerir ve bu kategoriye ikincil etiketle bağlanır.

Birincil ve ikincil etiket

Bu grubun en önemli kuralı şudur: renk öğesiyle başlayan bir birleşik, birincil olarak sondaki adın kategorisine girer. Akdoğan bir kuş adıdır, Sarıgül bir çiçek adı. Renk öğesi ise ikincil etiket olarak kaydedilir. Böylece renk kategorisi, birincil üyeleri az, ikincil üyeleri çok olan bir başlık hâline gelir. Sayı kategorisi de benzer biçimde çalışır.

Biçim

Renk sözcükleri kısa ve çoğunlukla tek hecelidir: ak, al, boz, gök. Bu kısalık, onları birleşiklerin ilk öğesi olarak son derece elverişli kılar. Akça gibi -çA ekli biçimler ise rengi yumuşatır: “aka çalan, beyazımsı”.

1934 bağlamı

Soyadı Nizamnamesi'nin 1934 metnindeki 14. madde, aynı yerde akraba olmayan iki aile aynı adı seçtiğinde ikinciden adı değiştirmesini, direnirse büyük, küçük gibi bir sıfatla ayrılmasını istiyordu. Renk sıfatları bu maddede adı geçen sıfatlar değildir. Ancak işlevleri benzerdir: bir adı ötekinden ayırmak.

Neden ilginç?

Renk ve sayı soyadları, kategorilerin birbirine nasıl bağlandığını en iyi gösteren gruptur. Bir soyadını anlamak için çoğu zaman iki sayfaya bakmak gerekir: biri baş sözcüğün, öteki ilk öğenin sayfası.

Bu yapı, okuyucu için de pratik bir ipucu verir. Soyadınız Kara-, Ak-, Sarı- ya da Boz- ile başlıyorsa, önce sondaki sözcüğün anlamına bakın; renk, o anlamın üzerine eklenmiş bir niteliktir. Sayı içeren soyadlarında da aynı yol izlenir.