Sayılar ve miktar

Yüzbaşı kelimesi bugün bir askerî rütbedir, ama yapısı bir sayıyı saklar: yüz ve baş. Sözcük, kökeninde “yüz kişinin başı” anlamını taşır. Onbaşı ve Binbaşı da aynı kalıpla kurulmuştur. Bu üç soyadı, sayı kategorisinin nasıl çalıştığını gösterir: sayılar soyadlarında çoğu zaman tek başına değil, bir başka sözcüğün içinde yaşar.

Tek başına kullanılan sayı sözcükleri

Birincil üyeler azdır. Tek “bir tane, yalnız” demektir. İkiz, aynı doğumda dünyaya gelen iki kardeşten her biridir. Birinci bir sıra sayısıdır. Çifte “iki katlı, ikili” anlamına gelir ve Farsça kökenli çift sözcüğünden türemiştir. Bu soyadları bir sayıyı ya da niceliği doğrudan anlatır. İkiz soyadının bir aile olayına dayanıp dayanmadığı ise ancak aile kayıtlarıyla bilinebilir.

Birleşikler

Sayı kategorisinin asıl alanı birleşiklerdir. Üçok, üç ve ok sözcüklerinden oluşur: “üç ok”. Kırkgöz, kırk ve göz'ün birleşimidir. Burada dikkat gerekir: göz sözcüğü Türkçede yalnızca “görme organı” değil, “kemer, bölme” anlamına da gelir. Kırk gözlü bir köprü, çok kemerli bir köprüdür. Kırkgöz soyadında hangi anlamın kastedildiği bu yüzden belirsizdir. Kırk sayısı Türkçe deyimlerde “çok” anlamında da sık kullanılır.

Yer adlarında da sayılar görülür: Kırkpınar, Yedigöl. Bu adlar soyadı olduğunda birincil olarak yer adları başlığına girer, sayı kategorisine ise ikincil etiketle bağlanır.

Yanıltıcı benzerlikler

Bazı adlar bir sayıya benzer ama sayı değildir. Tekin, “tek” sözcüğüyle değil, eski bir unvanla ilişkilendirilir. Beşir ve Beşer Arapça kökenli adlardır ve beş ile ilgili değildir. Onur, Ongun ve Ünal da on sayısıyla bağlantılı değildir.

1934 ve rütbe adları

Soyadı Kanunu'nun 3. maddesi, rütbe ve memuriyet adlarının soyadı olarak kullanılmasını yasakladı. Soyadı Nizamnamesi'nin 9. maddesi de eski ve yeni devlet kadrosundaki rütbe ve memuriyet bildiren soyadlarının kullanılamayacağını yazdı. Buna karşın Onbaşı, Yüzbaşı ve Binbaşı biçimleri bugünkü nüfus kayıtlarında görülür. Bunun nasıl gerçekleştiğine dair kaynaklarımızda bir açıklama yoktur; burada yalnızca bu biçimlerin kayıtlarda bulunduğu belirtilir.

Neden ilginç?

Sayı soyadları, kategorinin kendisinden çok başka kategorilerle olan bağlarıyla anlam kazanır. Yüzbaşı bir rütbe, Kırkpınar bir yer, Kırkgöz belki bir köprü. Sayı, bu soyadlarında bir öğedir, ama çoğu zaman tek başına anlamı taşımaz.

Sayıların soyadlarına bu kadar az girmesinin nedeni de belki buradadır: tek başına bir sayı, bir aileyi ötekinden ayırmaya yetecek bir anlam taşımaz. Sayı ancak ok, göz ya da baş gibi bir adla birleşince somut bir imgeye dönüşür. Bu yorum bir varsayımdır ve kaynaklarla kanıtlanmış bir açıklama değildir.