Kategori·Toplum, akrabalık ve değerler·164 soyadı
Yurt, ulus ve ülkü
- Soyadı
- 164
- bu sözlükte
- En yaygın
- Öztürk
Bu soyadları nasıl oluştu?
Öztürk, TÜİK ADNKS 2025 verilerine göre Türkiye'nin en yaygın 8. soyadıdır ve 586.831 kişi bu adı taşır. İlk ondaki adlar arasında bir topluluk adı içeren tek soyadı da odur.
Ad, öz ‘kendi; saf, katışıksız, gerçek’ ile Türk sözcüğünün birleşimidir; kabaca ‘öz Türk, gerçek Türk’ diye okunur. Aynı kalıpla Ertürk (er ‘yiğit, erkek’ + Türk), Aktürk ve Şentürk gibi adlar kurulmuştur. Bu kategori, baş sözcüğü yurt, ulus, ülkü, önder, ileri ya da Türk olan soyadlarını toplar.
1934 ve sözcük seçimi
Soyadı Nizamnamesi'nin 5. maddesi açıktır: “Yeni takılan soyadları Türk dilinden alınır.” Kanunun ve nizamnamenin uygulandığı yıllar, dilin kendisi üzerine yoğun tartışmaların yaşandığı bir döneme denk gelir. Ulus, ülkü, önder gibi sözcükler o sırada gazetelerde ve kitaplarda sıkça geçiyordu ve seçilen soyadları arasında da karşımıza çıkar. Bu kategori o dönemin ad modasını sözcükler üzerinden anlatır. Adı taşıyanların görüşleri hakkında hiçbir şey söylemez.
Bir ayrıntı: Kanun No. 2587, 24 Kasım 1934'te Cumhurbaşkanı Kemal'e ATATÜRK soyadını verdi. Kanunla verilmiş bir ad olduğu için ayrı tutulur ve -türk ile biten adların otomatik listelerine katılmaz.
Örnekler
Yurtsever ‘yurdunu seven’ demektir: yurt ile sev- fiilinden -er ekiyle kurulan sıfatın birleşimi. TDK onu ‘vatansever’ karşılığı olarak verir.
Ulus Eski Türkçede ‘halk, ülke, devlet’ gibi anlamlarla geçer; aynı sözcük Moğolcada da vardır. Bugün ‘millet’ karşılığıdır.
Ülkü ‘ulaşılmak istenen yüksek amaç, ideal’ anlamına gelir. Sözlükler onu genellikle Eski Türkçedeki ülgü ‘ölçü, pay’ sözcüğüne bağlar; bugünkü anlamı dil devrimi yıllarında yerleşmiştir.
Önder ‘yol gösteren, lider’ demektir ve ön ‘ileri, ön taraf’ köküne bağlanır.
Yurdakul ‘yurduna hizmet eden’ diye okunur: yönelme ekli yurda ile kul ‘hizmetkâr’.
İleri yalın bir sözcüktür: ‘ön taraf, öne doğru’, mecazen ‘gelişmiş’.
Neden ilginç
Bu adlar bir dönemin kelime dağarcığını saklar. Birkaç sözcük, birbirinden farklı pek çok bileşikte yeniden belirir: -türk ile bitenler, yurt- ile başlayanlar, ulus ve ülkü çevresinde kurulanlar. Ulusoy örneğin ulus ile soy ‘soy, nesil’ sözcüklerini birleştirir; soy sözcükleri kategorisinde yer alır, bu kategori ona ikincil etiket olarak eklenir.
Bir de yanlış okuma tuzağı var. Türkmen sözcüğü Türk içerir, ama tarihî bir topluluk adı olarak Oğuz boyları sayfasında ele alınır. Ulu ve Yüce ise ‘büyük, yüce’ anlamlarıyla başka kümelere girer. Kural basittir: kategoriyi sözcüğün anlamı belirler, ses benzerliği değil.
Bu grubun en yaygın üyeleri hangileri?
Yurt, ulus ve ülkü grubunda önce TÜİK ADNKS 2025 kişi sayısı, ardından bu sözlükteki tanınmış kişi kayıtlarının sayısı esas alınarak seçilen üyeler: Öztürk, Aktürk, Altınel.
| Soyadı | Kişi sayısı | Tanınmış kişi |
|---|---|---|
| Öztürk | 586.831 | 8 |
| Aktürk | — | 8 |
| Altınel | — | 8 |
| Ayyıldız | — | 8 |
| Baştürk | — | 8 |
| Bayrak | — | 8 |
| Cantürk | — | 8 |
| Demirağ | — | 8 |
Bu grubun üyeleri hangi il listelerinde var?
- 1 listelenen üye
- 2–4 listelenen üye
- 5+ listelenen üye
- 0 listelenen üye
Harita yalnızca yayımlanan ilk 30 listelerini kapsar; listede yer almamak o ilde hiç taşıyıcı olmadığı anlamına gelmez.1,6
Bu kategorideki tüm soyadları
| # | Soyadı | Anlamı | Köken | Sıra | Harf |
|---|---|---|---|---|---|
| 01 | Öztürk | öz Türk, katıksız Türk | Türkçe | 8 | 6 |
| 02 | Acartürk | atak, cesur Türk | Türkçe | – | 8 |
| 03 | Aktürk | dürüst, alnı ak Türk | Türkçe | – | 6 |
| 04 | Aktürkoğlu | Aktürk’ün oğlu | Türkçe | – | 10 |
| 05 | Akyurt | ak yurt | Türkçe | – | 6 |
| 06 | Alptürk | yiğit Türk | Türkçe | – | 7 |
| 07 | Altınel | altın yurt; altın el | Türkçe | – | 7 |
| 08 | Altıok | altı ok | Türkçe | – | 6 |
| 09 | Altunel | altın yurt, altın ülke | Türkçe | – | 7 |
| 10 | Arıtürk | arı Türk | Türkçe | – | 7 |
| 11 | Arslantürk | aslan gibi Türk | Türkçe | – | 10 |
| 12 | Asiltürk | soylu Türk | Türkçe | – | 8 |
| 13 | Aslantürk | aslan gibi Türk | Türkçe | – | 9 |
| 14 | Atamtürk | Türk atam | Türkçe | – | 8 |
| 15 | Ataseven | atasını seven | Türkçe | – | 8 |
| 16 | Atasever | atasını seven | Türkçe | – | 8 |
| 17 | Atatürk | Türklerin atası | Türkçe | – | 7 |
| 18 | Atayurt | ata yurdu | Türkçe | – | 7 |
| 19 | Aytürk | ay gibi Türk | Türkçe | – | 6 |
| 20 | Ayyıldız | ay ve yıldız; bayraktaki simge | Türkçe | – | 8 |
| 21 | Barışta | barış içinde, huzurda | Türkçe | – | 7 |
| 22 | Başkent | ana şehir, yönetim merkezi | Diğer | – | 7 |
| 23 | Baştürk | önder Türk | Türkçe | – | 7 |
| 24 | Bayrak | sancak | Türkçe | – | 6 |
| 25 | Bayyurt | zengin yurt | Türkçe | – | 7 |
| 26 | Birlik | beraberlik | Türkçe | – | 6 |
| 27 | Büyükbayrak | büyük bayrak | Türkçe | – | 11 |
| 28 | Büyüktürkoğlu | Büyüktürk’ün oğlu | Türkçe | – | 13 |
| 29 | Cantürk | canı Türk, yürekten Türk | Türkçe | – | 7 |
| 30 | Çelikyurt | çelik gibi yurt | Türkçe | – | 9 |
| 31 | Çığıraçan | çığır açan, öncü | Türkçe | – | 9 |
| 32 | Demirağ | demir ağ, demiryolu ağı | Türkçe | – | 7 |
| 33 | Devlet | devlet; eski anlamıyla baht, talih | Arapça | – | 6 |
| 34 | Devrim | köklü değişim, inkılap | Türkçe | – | 6 |
| 35 | Elbay | ilin saygın kişisi | Türkçe | – | 5 |
| 36 | Elbir | birlik, ittifak | Türkçe | – | 5 |
| 37 | Enginyurt | uçsuz bucaksız yurt | Türkçe | – | 9 |
| 38 | Erel | yiğitler yurdu | Türkçe | – | 4 |
| 39 | Erentürk | eren Türk | Türkçe | – | 8 |
| 40 | Erturan | Turan yiğidi | Farsça | – | 7 |
| 41 | Ertürk | yiğit Türk | Türkçe | – | 6 |
| 42 | Ertürkler | yiğit Türkler | Türkçe | – | 9 |
| 43 | Eryurt | yiğitler yurdu | Türkçe | – | 6 |
| 44 | Esentürk | esen, sağlıklı Türk | Türkçe | – | 8 |
| 45 | Gençel | genç yurt, dinç halk | Türkçe | – | 6 |
| 46 | Gençtürk | genç Türk | Türkçe | – | 8 |
| 47 | Göktürk | Göktürk hanedanının adı | Türkçe | – | 7 |
| 48 | Güntürk | güneş gibi Türk | Türkçe | – | 7 |
| 49 | Gürel | güçlü halk; gürleyen | Türkçe | – | 5 |
| 50 | Hastürk | öz Türk, katışıksız Türk | Türkçe | – | 7 |
| 51 | Hepileri | hep ileri, daima ileriye | Türkçe | – | 8 |
| 52 | Hürol | özgür ol | Türkçe | – | 5 |
| 53 | Hürriyet | özgürlük | Arapça | – | 8 |
| 54 | Hürsever | özgürlüğü seven | Türkçe | – | 8 |
| 55 | İl | ülke, yurt; il | Türkçe | – | 2 |
| 56 | İleri | öne doğru, ilerlemiş | Türkçe | – | 5 |
| 57 | İlgezdi | ili gezdi, yurdu dolaştı | Türkçe | – | 7 |
| 58 | Jöntürk | Genç Türk | Türkçe | – | 7 |
| 59 | Kamu | halk, kamu; bütün | Türkçe | – | 4 |
| 60 | Kayatürk | kaya gibi sağlam Türk | Türkçe | – | 8 |
| 61 | Kent | şehir | Diğer | – | 4 |
| 62 | Kocatürk | ulu Türk, büyük Türk | Türkçe | – | 8 |
| 63 | Korutürk | Türk’ü koruyan | Türkçe | – | 8 |
| 64 | Koyutürk | katıksız Türk | Türkçe | – | 8 |
| 65 | Köktürk | Göktürk, Kök Türk | Türkçe | – | 7 |
| 66 | Kuran | kurucu | Türkçe | – | 5 |
| 67 | Kurtuluş | kurtulma, bağımsızlık | Türkçe | – | 8 |
| 68 | Kurucu | kurucu, kuran kişi | Türkçe | – | 6 |
| 69 | Kutlutürk | kutlu Türk | Türkçe | – | 9 |
| 70 | Milli | ulusal, millete ait | Arapça | – | 5 |
| 71 | Önal | öne geç, öncü ol | Türkçe | – | 4 |
| 72 | Önder | lider, kılavuz | Türkçe | – | 5 |
| 73 | Öndersev | önderini sev | Türkçe | – | 8 |
| 74 | Öntürk | öncü Türk | Türkçe | – | 6 |
| 75 | Özbudun | öz halk, halkın kendisi | Türkçe | – | 7 |
| 76 | Özdil | öz dil, arı dil | Türkçe | – | 5 |
| 77 | Özerk | kendi kendini yöneten | Türkçe | – | 5 |
| 78 | Özgen | özgür, hür | Türkçe | – | 5 |
| 79 | Özgür | hür | Türkçe | – | 5 |
| 80 | Özgürel | hür yurt, özgür halk | Türkçe | – | 7 |
| 81 | Özgürgün | özgür gün | Türkçe | – | 8 |
| 82 | Özgürsoy | özgür soy | Türkçe | – | 8 |
Sık sorulanlar
- Öztürk ne anlama gelir ve ne kadar yaygındır?
Öz ‘saf, gerçek’ ile Türk sözcüğünden kurulur. Öztürk, TÜİK ADNKS 2025 verilerinde 586.831 kişiyle ülke genelinde 8. sıradadır.
- Bu soyadları taşıyanların görüşleri hakkında bir şey söyler mi?
Hayır. Sayfa yalnızca sözcüklerin anlamını ve 1934 dönemindeki ad modasını anlatır.
- Atatürk neden bu listede ayrı tutulur?
Bu soyadı 24 Kasım 1934 tarihli Kanun No. 2587 ile Cumhurbaşkanı Kemal'e verilmiştir; bu yüzden -türk adlarının otomatik listelerine katılmaz.
Kaynaklar
- 1Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) · ADNKS, TÜİK Nüfus İsim Portalı: En çok kullanılan soyisimler (ADNKS)
- 2Türk Dil Kurumu, TDK Güncel Türkçe Sözlük
- 3Sevan Nişanyan, Nişanyan Sözlük
- 4T.C. Resmî Gazete / Mevzuat Bilgi Sistemi (mevzuat.gov.tr), Soyadı Nizamnamesi (Bakanlar Kurulu Kararı 2/1759)
- 5T.C. Resmî Gazete / Mevzuat Bilgi Sistemi (mevzuat.gov.tr), Kemal Öz Adlı Cümhur Reisimize Verilen Soy Adı Hakkında Kanun (Kanun No. 2587)
- 6Natural Earth, Natural Earth: Admin-1 boundaries