Din dilinden sözcükler

Kanun No. 2590, 26 Kasım 1934'te kabul edildi ve ilk maddesiyle bir dizi lakap ve unvanı tek seferde kaldırdı: “Ağa, Hacı, Hafız, Hoca, Molla, Efendi, Bey, Beyefendi, Paşa, Hanım, Hanımefendi ve Hazretleri gibi lakap ve unvanlar kaldırılmıştır.” O günden sonra kanun önünde ve resmî belgelerde yurttaşlar yalnızca adlarıyla anılacaktı. İşin ilginç yanı şu: ad önündeki unvan olarak kaldırılan sözcüklerin birçoğu bugün nüfus kayıtlarında soyadı olarak duruyor. Hacı, Hafız, Hoca, Molla, Hacıoğlu, Hocaoğlu bunlardan birkaçı.

Bu sayfa bu adları yalnızca sözcük olarak ele alır: ne anlama geldiklerini ve hangi dilden geldiklerini. Adı taşıyanların inancı ya da mezhebi hakkında hiçbir şey söylemez; sözcüğün anlamından böyle bir sonuç çıkmaz.

Nasıl soyadı oldular

1934 öncesinde unvanlar gündelik anılışın parçasıydı. Bir kişi “Hacı Mehmet” ya da “Hoca Ali” diye bilinebilir, çocukları da bu anılışla tanınabilirdi. Soyadı seçilirken böyle anılışlar kimi zaman olduğu gibi, çoğu zaman da -oğlu ekiyle kütüğe geçti. Soyadı Nizamnamesi'nin 6. maddesi “(oğlu)” ile kullanılan biçimleri açıkça kabul eder. Kanun No. 2525'in 3. maddesi ise rütbe ve memuriyet adlarını soyadı olarak yasaklıyordu. Bunlar sözcük biçimleriyle ilgili kurallardı; tek bir soyadının nasıl kabul edildiğini belgesiz yorumlamıyoruz.

Sözcükler

Hacı, Arapça ḥāccī ‘hac yapan’ sözcüğünden gelir; Türkçede kutsal yerlere hac yolculuğu yapmış kişiye verilen sıfattır. Sonu -cı ile bitse de meslek eki taşımaz. Hacıoğlu ‘hacının oğlu’ demektir.

Hoca, Farsça ḫˇāce ‘efendi, usta’ sözcüğünden gelir. Türkçede hem ‘öğretmen’ hem ‘din bilgini’ anlamında kullanılır; bir kayıtta ‘öğretmen’ okuması ağır basıyorsa ad kalem ve ilim kategorisine geçer.

Hafız, Arapça ḥāfıẓ ‘koruyan, ezberinde tutan’ sözcüğüdür; Türkçede Kur'an'ı ezbere bilen kişiyi anlatır.

Molla, Arapça mawlā ‘efendi’ sözcüğüne dayanır. Osmanlı döneminde din bilginleri için kullanılan bir sandı.

Derviş, Farsça dervīş ‘yoksul, dilenci’ sözcüğünden gelir ve tasavvuf yolundaki kişiyi anlatır.

Şeyh Arapça şayḫ ‘yaşlı, ihtiyar’ demektir; anlamı zamanla ‘bir tarikatın ya da topluluğun başı’na genişlemiştir.

Tanrıkulu ise baştan sona Türkçedir: tanrı + kul ‘hizmetkâr’ + iyelik eki, yani ‘Tanrı'nın kulu’.

Dikkat çeken yan

Bu kümede köklerin çoğu Arapça ya da Farsçadır, ama sözcükler yüzyıllardır Türkçenin parçasıdır. Bu durum bir sözcüğün kökeni ile dildeki yeri arasındaki farkı gösterir: alıntı sözcükler de gündelik Türkçedir.

Bir ayrıntı daha: Kanun No. 2590'ın kaldırdığı şey sözcüklerin kendisi değil, ad önünde unvan olarak resmî kullanımıdır. Ayrıca dede ‘büyükbaba’ anlamıyla akrabalık kategorisine girer; buraya yalnızca tasavvufî bir unvan olarak okunduğunda alınır. Hasan, Ali, Mustafa gibi kişi adları da bu kümede yer almaz; onlar kişi adıdır ve -oğlu ile kurulan biçimleri baba adı soyadları arasında anlatılır.