Türkiye Soyadları Türk soyadlarının kaynaklı sözlüğü

Kategori·Savaş ve kahramanlık·76 soyadı

Askerî rütbe ve görevler

Soyadı
76
bu sözlükte
Ulusal ilk 30’da
0
ADNKS 2025

Bu soyadları nasıl oluştu?

Kasım 1934'te çıkarılan 2590 sayılı Kanun'un 3. maddesiyle adın başına gelen askerî rütbeler Mareşal, General ve Amiral biçimine getirildi. Aynı yılın Haziran ayında kabul edilen 2525 sayılı Soyadı Kanunu'nun 3. maddesi ise rütbe ve memuriyet adlarının soyadı olarak kullanılmasını yasaklamıştı. Soyadı Nizamnamesi'nin 9. maddesi kuralı açtı: eski ve yeni devlet kadrosundaki rütbe ve memuriyet bildiren soyadları kullanılamaz ve yeniden konamaz. Bu sayfadaki sözcükler tam da bu kuralların konusudur. Yine de bugünkü kayıtlarda görülürler.

Rütbeler ve görevler

Çavuş eski Türkçeden gelir. Selçuklu ve Osmanlı döneminde haberci, teşrifatçı ve buyruk ileten görevliyi anlatıyordu; bugün orduda bir rütbenin adıdır. Çavuşoğlu -oğlu ekiyle ‘çavuşun oğlu’ demektir.

Onbaşı, yüzbaşı ve binbaşı bir sayı sözcüğü ile baş ‘baş, başkan’ sözcüğünün birleşmesidir: ‘onun başı’, ‘yüzün başı’, ‘binin başı’. Bu rütbeler adlarını eskiden komuta ettikleri asker sayısından alır. Bölükbaşı da aynı yapıdadır, ‘bölüğün başı’ demektir.

Sipahi Farsça sipāhī ‘asker’ sözcüğünden gelir. Osmanlı'da tımar sahibi atlı askerin adıydı.

Serdar Farsça ser ‘baş’ ile -dār ‘tutan’ öğelerinden oluşur ve ‘ordu komutanı’ demektir. Bugün erkek adı olarak da kullanılır.

Topçu top ‘top, gülle’ ile -çu ekinden kurulur ve topla iş gören askeri anlatır. TÜİK ADNKS 2025 verilerine göre Topçu, Rize'de 26. sıradadır (1.298 kişi).

Bayraktar bayrak ile Farsça -dār ekinden oluşur: ‘bayrağı taşıyan asker’. Bayraktar, TÜİK ADNKS 2025 verilerine göre Trabzon'da 16. sıradadır (4.921 kişi).

Levent Osmanlı donanmasında deniz eri için kullanılan bir addır. Kökeni tartışmalıdır. Sık rastlanan görüş onu İtalyanca levantino ‘Doğulu, Levantlı’ sözcüğüne bağlar, ama bu bağlantı kesinleşmiş değildir. TDK sözcüğe ‘uzun boylu, yakışıklı’ anlamını da verir; Levent bugün yaygın bir erkek adıdır.

Biçim

Rütbe soyadlarında iki kalıp öne çıkar. Birincisi baş ile kurulan bileşiklerdir: Onbaşı, Yüzbaşı, Binbaşı, Bölükbaşı. İkincisi -oğlu'dur: Çavuşoğlu, Yüzbaşıoğlu. -cı/-ci eki asker türlerini adlandırır: Topçu, Okçu. Farsça -dār ise Bayraktar ve Serdar'da görülür.

1934'ün çelişkisi

Kurallar açıktı, buna rağmen bu adlar kayıtlarda yaşıyor. Her soyadının nasıl kayda geçtiğini belge olmadan açıklamıyoruz. Söylenebilecek olan şudur: yasak sözcük biçimlerini konu alıyordu. Bir rütbe adı, taşıyan ailenin askerî bir geçmişi olduğunu da göstermez.

İlginç olan

Bu sözcükler eski bir ordu düzeninin sözlüğünü saklar. Sipahi ve levent artık birer ordu birliği değildir, ama soyadı olarak yaşarlar. Onbaşı ile binbaşı arasındaki fark ise hâlâ adın içinden okunabilir.

Kaynaklar1,2,3,4,5,6

Bu kategorideki tüm soyadları

#SoyadıAnlamıKökenHarf
01 Akıncı akın yapan süvari Türkçe 6
02 Alayoğlu Alay’ın oğlu; alay (askerî birlik) Rumca 8
03 Albay alay komutanı Türkçe 5
04 Alemdar bayraktar, sancak taşıyan Farsça 7
05 Alemdaroğlu sancaktarın oğlu Farsça 11
06 Baltacı balta ustası; oduncu; saray baltacısı Türkçe 7
07 Baltacıoğlu baltacının oğlu Türkçe 11
08 Başbuğ başkan, komutan Türkçe 6
09 Bayrakçı bayrak taşıyan Türkçe 8
10 Bayrakdar bayrak taşıyan, sancaktar Türkçe 9
11 Bayraktar bayrak taşıyan, sancaktar Türkçe 9
12 Bayraktaroğlu bayraktarın oğlu Türkçe 13
13 Bayraktutan bayrağı tutan, sancaktar Türkçe 11
14 Borazancı borazan çalan, boruzen Türkçe 9
15 Bostancı bahçıvan; saray muhafızı Farsça 8
16 Bostancıoğlu bostancının oğlu Farsça 12
17 Bölük kısım; askerî bölük Türkçe 5
18 Bölükbaşı bölük komutanı Türkçe 9
19 Buyrukçu buyruk getiren, buyruk uygulayan Türkçe 8
20 Büyükbayraktar büyük bayraktar Türkçe 14
21 Cebeci Osmanlı silahçı askeri Moğolca 6
22 Cebecioğlu cebecinin oğlu Moğolca 10
23 Civelek canlı, neşeli, sokulgan Farsça 7
24 Çavuş askerî rütbe Türkçe 5
25 Çavuşoğlu çavuşun oğlu Türkçe 9
26 Çorbacı çorba yapan; yeniçeri orta komutanı Farsça 7
27 Çorbacıoğlu çorbacının oğlu Farsça 11
28 Demiralay demir alay, yenilmez birlik Türkçe 9
29 Dizdar kale komutanı, kale bekçisi Farsça 6
30 Dizdaroğlu kale muhafızının oğlu Farsça 10
31 Dündar artçı, ordunun arkasını koruyan Farsça 6
32 Erat erler, askerler Türkçe 4
33 Erbaş erlerin başı; onbaşı, çavuş Türkçe 5
34 Gedikli gedik sahibi; astsubay Türkçe 7
35 Gözcü gözcü, gözetleyen Türkçe 5
36 Kalyoncu kalyon denizcisi, bahriyeli Fransızca 8
37 Karakullukçu yeniçeri koğuşunda hizmetli Türkçe 12
38 Kılıçdaroğlu kılıç taşıyanın oğlu Türkçe 12
39 Kırdar kır bekçisi, kır komutanı Türkçe 6
40 Kol omuzdan ele uzanan organ; birlik, müfreze Türkçe 3
41 Kolcu devriye gezen bekçi, muhafız Türkçe 5
42 Levendoğlu levendin oğlu Farsça 10
43 Levent Osmanlı deniz askeri; yakışıklı Farsça 6
44 Manga on kişilik asker takımı Fransızca 5
45 Noyan bey, komutan Moğolca 5
46 Ocaklı ocağı olan; ocaktan asker Türkçe 6
47 Odabaş yeniçeri odasının başı Türkçe 6
48 Odabaşı yeniçeri subayı; han uşaklarının başı Türkçe 7
49 Okçu ok yapan Türkçe 4
50 Onbaşı on kişinin başı Türkçe 6
51 Özakıncı gerçek akıncı Türkçe 8
52 Özbayraktar gerçek bayraktar, sancaktar Türkçe 11
53 Pandur bekçi, kolcu Diğer 6
54 Redif ardından gelen; yedek asker Arapça 5
55 Sancaktar sancak taşıyan, bayraktar Türkçe 9
56 Sarıca sarımsı, sarıya çalan Türkçe 6
57 Sekban av köpeği bakıcısı; yeniçeri askeri Farsça 6
58 Serdar başkomutan, ordu komutanı Farsça 6
59 Serdaroğlu serdarın, başkomutanın oğlu Farsça 10
60 Serdengeçti fedai, canını ortaya koyan Farsça 11
61 Sipahi tımarlı atlı asker Farsça 6
62 Sipahioğlu sipahinin oğlu Farsça 10
63 Solak sol elini kullanan; saray muhafızı Türkçe 5
64 Subaşı ordu başı, komutan; Osmanlı görevlisi Türkçe 6
65 Tabur tabur, asker birliği Diğer 5
66 Topçu top askeri Türkçe 5
67 Topçuoğlu topçu askerin oğlu Türkçe 9
68 Tugay askerî birlik Türkçe 5
69 Tuğcu tuğ taşıyıcısı Türkçe 5
70 Tüfekçioğlu tüfekçinin oğlu Türkçe 11
71 Tümen on bin; askerî tümen Türkçe 5
72 Türkeş Türgiş boyu; okçu Türkçe 6
73 Yamak yardımcı; yedek asker Türkçe 5
74 Yaya yaya, piyade Türkçe 4
75 Yeniçeri yeni asker, yeniçeri Türkçe 8
76 Yüzbaşıoğlu yüzbaşının oğlu Türkçe 11
Liste sözlüğe yeni soyadları eklendikçe büyür.

Sık sorulanlar

Rütbe adları 1934'te soyadı olarak yasaklandı mı?

Evet. Soyadı Kanunu'nun 3. maddesi rütbe ve memuriyet adlarını yasaklar; Nizamname'nin 9. maddesi bunu eski ve yeni devlet kadrosundaki rütbelere açıkça uygular. Bu adlar yine de bugünkü kayıtlarda görülür.

Yüzbaşı ve Binbaşı adlarındaki sayılar ne anlatır?

Rütbe, adını komuta edilen asker sayısından alır: yüzbaşı ‘yüzün başı’, binbaşı ‘binin başı’, onbaşı ‘onun başı’ demektir.

Levent sözcüğünün kökeni nedir?

Kökeni tartışmalıdır. Yaygın görüş İtalyanca levantino ‘Levantlı’ sözcüğüne bağlar, ama bu kesinleşmiş değildir. Osmanlı'da deniz eri anlamında kullanılmıştır.

Kaynaklar

  1. 1Türk Dil Kurumu, TDK Güncel Türkçe Sözlük
  2. 2Sevan Nişanyan, Nişanyan Sözlük
  3. 3T.C. Resmî Gazete / Mevzuat Bilgi Sistemi (mevzuat.gov.tr), Soyadı Kanunu (Kanun No. 2525)
  4. 4T.C. Resmî Gazete / Mevzuat Bilgi Sistemi (mevzuat.gov.tr), Soyadı Nizamnamesi (Bakanlar Kurulu Kararı 2/1759)
  5. 5T.C. Resmî Gazete / Mevzuat Bilgi Sistemi (mevzuat.gov.tr), Efendi, Bey, Paşa gibi Lakap ve Unvanların Kaldırılmasına Dair Kanun (Kanun No. 2590)
  6. 6Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) · ADNKS, TÜİK Nüfus İsim Portalı: En çok kullanılan soyisimler (ADNKS)