Türkiye Soyadları Türk soyadlarının kaynaklı sözlüğü

Kategori·Hayvanlar·49 soyadı

Yırtıcı kuşlar

Soyadı
49
bu sözlükte
Ulusal ilk 30’da
44
ADNKS 2025
En yaygın
Şahin
Kişi sayısı
688.2144
Şahin

Bu soyadları nasıl oluştu?

Doğan bir kuş mudur, yoksa “doğan, dünyaya gelen” mi? İki okuma da mümkündür. TDK'de doğan, şahine benzeyen yırtıcı bir kuşun adıdır. Aynı biçim, doğmak fiilinin -An ortacı olarak “doğan, doğmuş olan” anlamına da gelir. Bir soyadında hangisinin kastedildiğini gösteren genel bir kayıt yoktur; bu yüzden Doğan'ın kökeni bu sayfada iki okumalı olarak verilir. TÜİK ADNKS 2025 verilerine göre Doğan, 485.906 kişiyle ulusal 12. sıradadır.

Şahin ve kartal

Grubun en yaygın üyesi Şahin'dir. TÜİK ADNKS 2025 verilerine göre Şahin 688.214 kişiyle 6. sıradadır. Sözcük Farsça şāhīn'den gelir ve atmacagiller ailesinden bir yırtıcı kuşu anlatır. Kartal ise Türkçedir ve büyük yırtıcı kuşun genel adıdır. Atmaca, şahinden küçük, hızlı avlanan bir yırtıcıdır; sözcük Türkçedir.

Eski Türkçe kuş adları

Bu kategorinin bazı sözcükleri bugünkü gündelik dilde seyrek kullanılır, ama eski Türkçe kaynaklarda ve kişi adlarında yaşar. Sungur, ak doğan ya da ak şahin olarak tanımlanan iri bir yırtıcıdır. Tuğrul (Toğrul biçimiyle de), eski kaynaklarda bir yırtıcı kuşun adı olarak geçer; aynı ad tarihte hükümdar adı olarak da bilinir. Laçin de doğan türünden bir kuşun adıdır; kökeni üzerine kaynaklar farklı görüşler verir.

Çakır: iki anlam

Çakır da iki okumalı bir sözcüktür. TDK'de bir yandan “mavi ile gri arası renk, özellikle göz için”, öte yandan “çakır doğan” denen yırtıcı kuştur. Çakır soyadının hangi anlama dayandığı bilinmez. TÜİK ADNKS 2025 verilerine göre Çakır, 235.286 kişiyle 24. sıradadır. Bu kategoride kuş anlamıyla yer alır, renk anlamı da ikincil olarak not edilir.

Birleşikler ve biçim

Yırtıcı kuş adları renk öğeleriyle birleşir: Akdoğan “ak doğan”, Karadoğan “kara doğan”, Akşahin “ak şahin”. Karakuş ise TDK'de kartal anlamında tek bir sözcüktür ve bu kategoridedir. Doğancı ve Şahinci gibi -CI ekli adlar ise doğancıyı, yani avcı kuş yetiştiren kişiyi anlatır ve meslek soyadları arasındadır.

1934 bağlamı

Soyadı Nizamnamesi'nin 5. maddesi yeni soyadlarının Türk dilinden alınmasını öngördü. Şahin Farsça kökenli olsa da Türkçede yerleşmiş bir sözcüktü; Sungur ve Tuğrul gibi adlar ise eski Türkçe kişi adı dağarcığından geliyordu.

Neden ilginç?

Yırtıcı kuşlar, avcılık ve doğancılık kültürünün parçasıydı. Bu sözcüklerin soyadlarında bu kadar sık görülmesi, eski bir dağarcığın 1934'te yeniden canlandığını düşündürür. Ancak hangi ailenin neden bu adı seçtiğini bilmek mümkün değildir. Aynı biçimin iki anlam taşıdığı Doğan ve Çakır örnekleri de, bir soyadının anlamını tek bir okumaya indirgemenin her zaman doğru olmadığını hatırlatır.

Kaynaklar1,2,3,4

Bunlardan hangileri en yaygın?

  1. 6 Şahin 688.214
  2. 12 Doğan 485.906
  3. 24 Çakır 235.286
  4. 26 Erdoğan 233.535
Ulusal ilk 30’da yer alan üyeler, kişi sayısı (TÜİK ADNKS 2025).

Bu kategorideki tüm soyadları

#SoyadıAnlamıKökenSıraHarf
01 Şahin şahin kuşu Farsça 6 5
02 Doğan doğan kuşu; doğan, yükselen Türkçe 12 5
03 Çakır mavimsi gri (göz) Türkçe 24 5
04 Erdoğan yiğit doğan; yiğit doğmuş Türkçe 26 7
05 Akbaba akbaba kuşu Türkçe – 6
06 Akbaytogan ak, varlıklı doğan Türkçe – 10
07 Akdoğan ak doğan; temiz doğmuş Türkçe – 7
08 Aksungur beyaz sungur, ak doğan Türkçe – 8
09 Alıcı alan, müşteri; yırtıcı kuş Türkçe – 5
10 Alpdoğan yiğit doğmuş Türkçe – 8
11 Atmaca atmaca kuşu Türkçe – 6
12 Aydoğan Ay gibi doğan Türkçe – 7
13 Bozdoğan bozdoğan kuşu; gürz Türkçe – 8
14 Çağrı ulu doğan; çağırma, davet Türkçe – 5
15 Çakıroğlu Çakır'ın oğlu (çakır göz) Türkçe – 9
16 Doğançay doğan çayı, şahin deresi Türkçe – 8
17 Doğandemir doğan + demir Türkçe – 10
18 Doğaner erkek doğan kuşu Türkçe – 7
19 Doğanlar doğan kuşları Türkçe – 8
20 Durul berraklaş; Tuğrul biçimi Türkçe – 5
21 Erşahin yiğit şahin Farsça – 7
22 Ertuğrul yiğit şahin; Ertuğrul Gazi’nin adı Türkçe – 8
23 İyidoğan iyi doğan; iyi doğmuş Türkçe – 8
24 Karadoğan kara doğan kuşu Türkçe – 9
25 Karakuş karakuş (kartal) Türkçe – 7
26 Karaşahin kara şahin Farsça – 9
27 Kartal keskin gözlü, güçlü pençeli büyük yırtıcı kuş Türkçe – 6
28 Kartaltepe kartal tepesi Türkçe – 10
29 Kızıldoğan kızıl doğan (kuş ya da güneş) Türkçe – 10
30 Küçükşahin küçük şahin Farsça – 10
31 Lâçin bir tür şahin Türkçe – 5
32 Laçiner şahin yiğit Türkçe – 7
33 Özdoğan katıksız doğan; öz doğmuş Türkçe – 7
34 Özşahin gerçek şahin Farsça – 7
35 Sungur ak doğan, avcı kuş Türkçe – 6
36 Şahan şahin (ağız biçimi) Farsça – 5
37 Şahbaz doğanların şahı; yiğit Farsça – 6
38 Şahinbaş şahin başlı; şahinlerin başı Türkçe – 8
39 Şahiner şahin gibi yiğit Türkçe – 7
40 Şahinkaya şahin kayası Türkçe – 9
41 Şahinler şahin kuşları Farsça – 8
42 Şahinoğlu Şahin'in oğlu Farsça – 9
43 Şahintürk şahin gibi Türk Türkçe – 9
44 Tandoğan şafakta doğan Türkçe – 8
45 Tarlan bir yırtıcı kuş Türkçe – 6
46 Taşdoğan taş doğan; taş gibi doğmuş Türkçe – 8
47 Togan doğan, şahin Türkçe – 5
48 Tuğrul çakırdoğan, avcı kuş Türkçe – 6
49 Türkdoğan Türk doğanı ya da Türk olarak doğan Türkçe – 9
Sıra: TÜİK ADNKS 2025 ulusal ilk 30. Liste sözlüğe yeni soyadları eklendikçe büyür.4

Sık sorulanlar

Doğan soyadı kuş mu, yoksa “doğan” mı demektir?

İkisi de mümkündür: TDK'de doğan bir yırtıcı kuştur, aynı biçim doğmak fiilinin ortacı olarak “doğan” da demektir. Bir soyadında hangisinin kastedildiği bilinmez.

Çakır ne anlama gelir?

TDK iki anlam verir: mavi-gri arası göz rengi ve bir yırtıcı kuş. TÜİK ADNKS 2025 verilerine göre Çakır, 235.286 kişiyle 24. sıradadır.

Şahin Türkçe bir sözcük müdür?

Hayır, Farsça şāhīn'den gelir, ama Türkçede yerleşmiş bir sözcüktür. Kartal, atmaca ve sungur ise Türkçedir.

Kaynaklar

  1. 1Türk Dil Kurumu, TDK Güncel Türkçe Sözlük
  2. 2Sevan Nişanyan, Nişanyan Sözlük
  3. 3T.C. Resmî Gazete / Mevzuat Bilgi Sistemi (mevzuat.gov.tr), Soyadı Nizamnamesi (Bakanlar Kurulu Kararı 2/1759)
  4. 4Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) · ADNKS, TÜİK Nüfus İsim Portalı: En çok kullanılan soyisimler (ADNKS)