Dağ, kaya ve taş

Türkiye'nin en kalabalık ikinci soyadı bir kayadır. TÜİK ADNKS 2025 verilerine göre Kaya soyadını taşıyanların sayısı 899.722'dir ve ad, ulusal sıralamada 2. sıradadır. Kaya sözcüğü Eski Türkçeden beri aynı anlamı taşır: büyük, sert taş kütlesi. Soyadı olarak seçilmesinin nedeni bilinmez, ama çağrışımı açıktır: sağlamlık, sarsılmazlık, kalıcılık.

Kaya, taş, dağ

Bu kategorideki soyadları yer şekillerini ve taşı anlatır. Taş da kaya kadar eski bir Türkçe sözcüktür. Dağ, tepe, bayır, yamaç ve doruk aynı ailenin ötekileridir. Yalçın biraz farklıdır: TDK sözlüğünde “sarp, dik, kayalık” anlamında bir sıfattır, yani bir yer adı değil, kayalık bir yüzeyin niteliğidir. Doruk ise bir dağın en yüksek noktasıdır. Tek başına kullanılan bu sözcükler soyadı olarak hiçbir ek almadan kayıtlara geçmiştir.

Renkle kurulan birleşikler

Grubun asıl genişliği birleşiklerden gelir. Kara-, Ak- ve Boz- gibi renk öğeleri baş sözcüğün önüne gelir: Karakaya “kara kaya”, Akkaya “ak kaya”, Karataş “kara taş”, Bozdağ “boz dağ”. Bunlardan Aktaş, TÜİK ADNKS 2025 listesinde 222.711 kişiyle ulusal 30. sıradadır. Bu yapılarda anlam sondaki addadır; kategori de ona göre belirlenir. Demirtaş gibi bir biçimde ilk öğe bir madendir, ama baş sözcük yine taştır.

Ses yapısına bakınca bir ayrıntı göze çarpar. Birleşiklerde ünlü uyumu aranmaz, ama bu grubun en yaygın örnekleri zaten kalın ünlülüdür: Karakaya, Akkaya, Aktaş, Bozdağ. Ses sınırında da değişim olmaz; Akkaya'da iki k yan yana yazılır.

1934 ve çoğalan birleşikler

Soyadı Nizamnamesi'nin 1934 metnindeki 14. madde, aynı köyde ya da kasabada akraba olmayan iki ailenin aynı soyadını seçmesi hâlinde adın ilk başvurana verileceğini, ötekinin değiştirmesi gerektiğini söylüyordu. Direnenler büyük, küçük gibi bir sıfat ya da başka bir ekle ayrılacaktı. Karakaya, Akkaya, Sarıkaya gibi birleşiklerin çokluğunu bu kuralın kısmen açıklayabileceği düşünülebilir; ancak tek tek ailelerin neden bu biçimi seçtiğini gösteren genel bir kayıt yoktur.

Yer adı mı, sözcük mü?

Uludağ, Erciyes, Ilgaz gibi belirli dağların adları bu kategoriye girmez; yer adlarıyla birlikte ele alınır. Taşçı ve Kayacı gibi -CI ekli meslek adları da burada değil, zanaat başlıklarındadır. Burada kalan, sözlükteki anlamıyla bir yer şekli ya da taş adıdır.

Son bir not: Kaya ve Taş gibi tek heceli ya da iki heceli kısa sözcükler, soyadı olarak öteki adlarla kolayca birleşebilir. Bu yüzden aynı sözcük bir soyadında baş, bir başkasında ilk öğe olarak karşımıza çıkar. Kayaalp ya da Taşkın gibi biçimleri değerlendirirken önce bütün sözcüğe sözlükte bakmak gerekir; Taşkın örneğin taşmak fiilinden gelen ayrı bir sözcüktür ve taş adıyla aynı şey değildir.