Su, deniz ve ırmak

Deniz sözcüğünün Eski Türkçedeki biçimi teŋiz olarak bilinir. Aynı kök bugün başka Türk dillerinde de büyük su anlamında yaşar. Türkiye Türkçesinde ses biraz değişmiş, anlam yerinde kalmıştır. Deniz bugün hem soyadı hem de yaygın bir kişi adıdır; bu kategoride soyadı olarak ele alınır.

Sudan gelen sözcükler

Bu başlıktaki soyadları suyu ve su kütlelerini anlatan genel sözcüklerden oluşur. Irmak, çay ve dere akarsuyun büyüklük basamaklarıdır. Pınar, yerden kendiliğinden çıkan sudur; sözcük eski Türkçe kaynaklarda bınar biçimiyle geçer. Kaynak hem “suyun çıktığı yer” hem de genel olarak “köken” demektir, bu yüzden soyadında iki anlam üst üste biner. Çağlayan, çağlamak fiilinin -(y)An ortaçlı biçimidir: “çağlayan, coşarak akan”. TDK sözlüğünde ad olarak “şelale” anlamı da verilir.

Derya ise başka bir yoldan gelir. Farsça daryā sözcüğü Osmanlı Türkçesinde deniz anlamında yerleşmiş, şiir dilinde sık kullanılmıştır. Böylece aynı kategoride biri Türkçe, biri Farsça kökenli iki “deniz” yan yana durur: Deniz ve Derya.

-su ile kurulan birleşikler

Grubun en üretken kalıbı “sıfat + su” birleşiğidir. Aksu “ak su, berrak su”, Göksu “gök su, mavi su”, Karasu “kara su”. Akarsu ise başka bir yapıdır: akmak fiilinden geniş zamanlı sıfat akar ile su birleşmiş, “akan su” anlamında tek bir sözcük olmuştur ve TDK'de madde başıdır. Bu birleşiklerin bir kısmı aynı zamanda gerçek akarsu adlarıdır. Ancak burada sözlükteki genel anlam esas alınır; Fırat, Dicle, Aras gibi özel adlar yer adları başlığındadır.

1934 yükümlülüğü

Soyadı Kanunu her Türk'ün bir soyadı taşımasını zorunlu kıldı. Kanun Resmî Gazete'de Temmuz 1934'te yayımlandı ve yayımından altı ay sonra yürürlüğe girdi. Bu sürede milyonlarca aile kendine bir ad buldu. Su sözcükleri de bu seçimde rahatça kullanılabilecek, kimseyi rahatsız etmeyecek sözcüklerdi.

Ne değildir?

Sucu, Gemici, Kayıkçı gibi -CI ekli adlar meslek bildirir ve bu kategoriye girmez. Yağmur, sel ve tufan gibi hava olayları da hava başlığındadır. Su kategorisi, yerinde duran ya da akan suyun kendisini anlatır. Dalga gibi suyun hareketini anlatan sözcükler de buraya eklenir; dalga, rüzgârla kabaran su yüzeyidir ve soyadı olarak da tek başına kayıtlarda görülür.

İlginç bir ayrıntı: Deniz, Derya ve Pınar kayıtlarda hem kadın adı hem soyadı olarak görülür. Bir soyadının aynı zamanda kişi adı olması, o ailede böyle bir adın kullanıldığını göstermez.