Ova, yayla ve kır

Yayla sözcüğü yaz ile bağlantılıdır. Sözlükler onu yazın hayvanların otlatıldığı, serin, yüksek mera olarak tanımlar ve kökünü yay “yaz” sözcüğüne bağlar. Kışlak bunun karşılığıdır. Bu iki sözcük, yaz ile kış arasında gidip gelen bir yaşamın izini dilde taşır. Soyadı olarak Yayla ise yalnızca o yüksek merayı anlatır; taşıyan ailenin hayvancılıkla uğraşıp uğraşmadığını söylemez.

Açık arazinin sözcükleri

Bu kategoride açık ve işlenen toprağı anlatan sözcükler yer alır. Ova düz ve geniş arazidir. Kır, şehir dışındaki açık yer demektir; aynı sözcüğün “kırçıl, kül rengi” anlamı da vardır, bu yüzden bazı birleşiklerde hangi anlamın kastedildiği belirsiz kalır. Çayır otlu, sulak düzlüktür; çimen daha kısa, sık ottur. Bozkır ise TDK'de ağaçsız, kurak düzlük anlamında tek bir madde başıdır. İçinde boz ve kır öğeleri görünse de sözlükte kendi anlamı olan bir sözcük olarak ele alınır ve bölünmez.

İşlenen toprak için iki sözcük öne çıkar. Bağ (üzüm bağı) ve bahçe Farsçadan Türkçeye geçmiştir; bahçe, Farsça bāġ sözcüğünün küçültme biçimine dayanır. Tarla ise Türkçe kökenli kabul edilir. Böylece aynı kategoride çobanın merası ile çiftçinin bağı yan yana durur.

Birleşikler

Renk öğesi burada da baş sözcüğün önüne gelir: Akova “ak ova”, Karaova “kara ova”, Yeşilyayla “yeşil yayla”. Kategoriyi sondaki ad belirler. Ünlü uyumu birleşik sınırında aranmaz; Yeşilyayla'da ince ve kalın ünlüler art arda gelir. Ovacıklı gibi -lI ekli biçimler ise belirli bir yer adından türediğinde yer adları başlığına geçer.

1934: soyadı seçmeyenler

Soyadı Kanunu'nun 8. maddesi, soyadı seçmeyenlere ad takma yetkisini nüfus kütüğünün bulunduğu yerin en büyük mülkiye memuruna verdi. Nizamname'nin 1934 metnindeki 29. madde de Temmuz 1936'ya kadar soyadı seçmeyenlere vali, kaymakam ya da görevlendirdikleri kişilerce bir ad seçileceğini ve bu adın kullanılmasının zorunlu olduğunu söylüyordu. Bir soyadının bu yolla mı yoksa ailenin kendi seçimiyle mi alındığı, kayıtlara bakılmadan bilinemez. Bu kategoride de öyledir.

Neden ilginç?

Ova, yayla ve bağ sözcükleri, soyadlarının yalnızca güç ve yücelik çağrışımlarından değil, gündelik toprak sözcüklerinden de beslendiğini gösterir. Bağcı ya da Bahçıvan gibi meslek adları başka başlıktadır; burada kalan, toprağın kendisidir.

Bu sözcüklerin bir kısmı yer adı olarak da yaygındır. Türkiye'de Akova, Karaova ya da Yayla adını taşıyan köyler ve mahalleler bulunabilir. Yine de bir soyadının böyle bir yer adıyla aynı olması, ailenin oradan geldiğini kanıtlamaz; sözcük her iki yerde de aynı genel anlamla kullanılmış olabilir.