Evcil ve öteki hayvanlar

Koç sözcüğünün sözlükte iki katmanı vardır. İlki somuttur: damızlık erkek koyun. İkincisi mecazdır: TDK, koç için “yiğit, güçlü, gösterişli erkek” anlamını da verir. Koç soyadı, TÜİK ADNKS 2025 verilerine göre 286.207 kişiyle ulusal 18. sıradadır ve bu kategorinin ilk otuzdaki tek üyesidir. Hangi katmanın soyadına esin olduğu ise bilinemez.

Sürü ve çiftlik

Koçun yanında çiftlik ve sürü hayvanlarının adları bu kategoridedir. Tay, atın yavrusudur. Kuzu, koyunun yavrusu. Boğa damızlık erkek sığır, öküz ise iş hayvanı olarak kullanılan erkek sığırdır. Keçi ve deve de buraya girer. At sözcüğü de bu kategoridedir, ama dikkat gerekir: Atalay, Atlı ya da Ata gibi adlar at ile değil, “ata, dede” anlamındaki ata sözcüğüyle ilişkili olabilir. Her soyadının anlamı ayrıca kontrol edilir.

Av hayvanları

Ceylan, ince yapılı, hızlı koşan bir hayvandır; güzel gözlü insanlar için benzetme olarak da kullanılır. Geyik, dallı boynuzlu bir orman hayvanıdır. Maral dişi geyik ya da bir geyik türü olarak tanımlanır. Ceylan ve Maral'ın kökenleri üzerine sözlüklerde farklı görüşler vardır; kesin bir köken vermek doğru olmaz. Sığın da büyük bir geyik türüdür.

Küçük canlılar

Arı, bal yapan böcektir ve çalışkanlığın simgesi olarak da anılır. Balık, yılan ve karınca da bu kategoriye girebilecek sözcüklerdir. Akbalık “ak balık” bir renk birleşiğidir. Arıcı, Balıkçı ve Deveci gibi -CI ekli adlar ise bu hayvanlarla uğraşan kişileri anlatır ve meslek soyadları arasında yer alır.

Birleşikler

Koç sözcüğü renk öğeleriyle çok birleşik verir: Karakoç “kara koç”, Akkoç “ak koç”. Bu biçimlerde baş sözcük koçtur. Tek heceli olması, koçu birleşiklere son derece elverişli kılar. Ünlü uyumu sözcük içinde korunur; birleşik sınırında ise aranmaz.

1934 bağlamı

Soyadı Kanunu'nun 7. maddesi, soyadı olmayanlara ve soyadını değiştirmek isteyenlere adlarını bildirmeleri için iki yıllık süre tanıdı. Koç, Tay ve Kuzu gibi kısa ve herkesin bildiği sözcükler bu süre içinde kolayca bildirilebilecek adlardı.

Neden ilginç?

Bu kategori, yaban ile evcili, büyük ile küçüğü aynı başlıkta toplar. Koç bir yiğitlik imgesi, Kuzu bir masumiyet imgesi, Arı bir çalışkanlık imgesi olarak okunabilir. Ama bunlar sözcüklerin sözlükteki ya da gündelik dildeki çağrışımlarıdır; soyadını taşıyan aileler hakkında bir şey söylemez.

Bir başka ayrıntı da bu sözcüklerin kısalığıdır. Koç, Tay ve Arı tek hecelidir; Kuzu ve Boğa iki hecelidir. Kısa sözcükler hem tek başına hem de renk öğeleriyle kolayca soyadı olur. Kategorinin birleşiklerle bu kadar genişlemesinin bir nedeni de budur.