Öteki kuşlar

Turna, Türk halk şiirinin en çok seslenilen kuşudur. Türkülerde haber götüren, uzaktaki sevgiliye selam taşıyan bir kuş olarak anılır. Sözcük Türkçedir ve uzun boyunlu, göçmen bir kuşu anlatır. Turna soyadı bu kuşun adıdır; türkülerdeki yeri ise sözcüğe bir yakınlık katar. Bir ailenin bu adı türküler yüzünden seçip seçmediğini ise kimse bilemez.

Ötücü kuşlar

Bülbül, güzel ötüşüyle bilinen küçük bir kuştur. Sözcük Farsça kökenlidir ve hem divan şiirinde hem halk şiirinde gülle birlikte anılır. Kumru, güvercine benzeyen, daha küçük bir kuştur. Toygar ise tarla kuşunun bir türüdür. Serçe, insan yerleşimlerinin yakınında yaşayan küçük kuştur. Bu adlar soyadlarında tek başına ve ek almadan kullanılır.

Av ve su kuşları

Keklik dağlık ve taşlık yerlerde yaşayan bir av kuşudur; sözcük Türkçedir. Turaç da benzer bir av kuşudur. Kuğu, uzun boyunlu, beyaz bir su kuşudur. Ördek, kaz ve leylek de bu kategoride yer alabilecek sözcüklerdir. Güvercin de buradadır; sözcüğün kökeni üzerine sözlüklerde farklı görüşler bulunur ve kesin bir açıklama verilmez.

Kuş sözcüğünün kendisi

Kuş, Türkçenin en eski sözcüklerinden biridir. Akkuş “ak kuş”, Gökkuş “gök kuş” gibi birleşiklerde baş sözcük olarak görülür. Burada bir ayrım gerekir: Karakuş, TDK'de kartal anlamına gelen ayrı bir sözcüktür ve yırtıcı kuşlar kategorisine girer. Kuşçu gibi -CI ekli adlar da meslek başlığındadır.

Biçim

Bu kategorideki adlar çoğunlukla tek sözcüktür. Ünlü uyumu sözcük içinde korunur: Turna kalın, Keklik ince ünlülüdür. Birleşiklerde ise iki öğe kendi seslerini korur; Akkuş'ta iki kalın ünlü yan yana durur.

1934 bağlamı

Soyadı Kanunu'nun 3. maddesi, genel edebe uymayan ya da gülünç olan adları yasakladı. Kuş adları bu yasağa takılacak türden sözcükler değildi. Bununla birlikte, bir adın kanuna uygun olup olmadığına karar verme yetkisi en büyük mülkiye memurundaydı; tek tek kararlar hakkında kaynaklarımızda bilgi yoktur.

Neden ilginç?

Yırtıcı kuşlar güç ve avcılıkla anılırken, bu kategorinin kuşları güzellik, ses ve özlemle anılır. Aynı hayvan grubu içinde bu iki farklı çağrışım alanı yan yana durur. Bülbül ve Turna, soyadlarının yalnızca güç değil, şiir sözcüklerinden de beslendiğini gösterir.

Bu kuş adlarının bir kısmı kadın adı olarak da kullanılır. Kumru ve Turna bunun örnekleridir. Bir sözcüğün hem kişi adı hem soyadı olarak yaşaması, Türkçede sık görülen bir durumdur ve sözcüğün sevildiğini gösterir; taşıyan aileler hakkında ise bir bilgi vermez. Kuş adlarına bakarken her sözcüğü önce sözlükteki anlamıyla okumak en güvenli yoldur.