Oğuz boyları ve tarihî Türk boy adları

Kaşgarlı Mahmud'un Dîvânu Lugâti't-Türk adlı eseri Türkçenin bilinen en eski büyük sözlüklerinden biridir. Sözlükte Oğuz boylarının adları sıralanır ve her boyun damgası çizilir. Kayı, Bayat, Avşar, Kınık, Salur, Bayındır ve Çepni bu listede geçen adlardandır. Daha sonra Reşîdüddin'in tarih kitabı da benzer bir liste verir. Bu adların bir kısmı yüzyıllar sonra soyadı olarak nüfus kayıtlarına girdi.

1934 kuralları ve boy adları

Kanun 2525'in 3. maddesi aşiret adlarının soyadı olarak kullanılamayacağını söyler. Soyadı Nizamnamesi'nin 8. maddesi de bir aşirete veya kabileye ilişik anlatan soyadlarının kullanılamayacağını ve yeniden takılamayacağını yazar. Bu kurallar sözcük biçimlerini düzenler. Bu sayfadaki adlar yine de bugünkü kayıtlarda yer alır. Her adın nasıl kaydedildiğini tek tek açıklamaya çalışmıyoruz; belgesiz bir açıklama yalnızca tahmin olurdu.

Sözcük olarak boy adları

Bu sayfa bir soy kütüğü değildir. Kayı ya da Bayat soyadı, taşıyanın o boydan geldiğini göstermez. Bir boy adı burada yalnızca tarihî bir sözcük olarak ele alınır: kaynaklarda nasıl geçtiği ve, biliniyorsa, ne anlama geldiği.

• Kayı: Oğuz boylarından birinin adı; Kaşgarlı Mahmud'un listesinde geçer. Anlamı için farklı açıklamalar öne sürülmüştür, hiçbiri kesin değildir.
• Bayat: Oğuz boy adlarından biri. Sözcüğün anlamı tartışmalıdır. Gündelik Türkçedeki bayat “taze olmayan” sıfatı ayrı bir sözcüktür.
• Avşar / Afşar: aynı boy adının iki yazımı. Soyadı kayıtlarında iki biçim de bulunur ve sitede birbirine bağlanır.
• Kınık: Oğuz boylarından birinin adı. Bugün bazı yer adlarında da yaşar.
• Salur: Oğuz boy adlarından biri; destan geleneğinde de anılır.
• Bayındır: Oğuz boy adı ve bugün bir yer adı. Türkçede bayındır “gelişmiş, bakımlı” anlamında bir sıfattır; bu sıfatla boy adı arasındaki ilişki ayrıca tartışılır.
• Çepni: Oğuz boy adlarından biri. Adın anlamı sözlüklerde kesinleşmiş değildir.
• Kıpçak: Oğuz dışından, Avrasya bozkırlarında tanınan büyük bir Türk topluluğunun tarihî adı.

Biçim ve anlam

Bu adların çoğu yalın bir sözcüktür, ek almaz. Kınık, Bayındır ve Iğdır gibi bazıları bugün yer adı olduğu için, -lı ekiyle kurulan biçimler (Bayındırlı gibi) önce yer adından soyadları kategorisine girer; boy adı ikincil etiket olarak kalır.

Bir başka ayrıntı, boy adlarının anlamının çoğu zaman bilinmemesidir. Ortaçağ kaynakları adları kaydetmiş, ama ne anlama geldiklerini her zaman açıklamamıştır. Sonradan öne sürülen açıklamalar bu yüzden ihtiyatla okunmalıdır. Halk arasında anlatılan köken hikâyeleri de sözlük bilgisi değildir.

İlginç olan

Boy adları, Türkçenin yazılı tarihinin en eski katmanlarından gelen sözcüklerdir. Bir ortaçağ sözlüğünde damgasıyla birlikte geçen bir ad, bugün bir kimlik kartında soyadı olarak durabilir. Bu süreklilik bir dil olgusudur; bir soy bağı iddiası değildir.