-lı/-li ile yer adından soyadları

Türkçede -lı, -li, -lu, -lü eki iki iş görür. Bir cins adla birleşince “onu taşıyan, ona sahip olan” anlamı verir: tuzlu, sakallı, akıllı. Bir yer adıyla birleşince “oralı, oradan” demektir: Konyalı, İzmirli. Ekin dört biçimi ünlü uyumundan gelir. Son ünlü a ya da ı ise -lı, e ya da i ise -li, o ya da u ise -lu, ö ya da ü ise -lü gelir. Bu sayfa ikinci kullanımı, yani yer adından kurulan soyadlarını toplar.

Nasıl oluştu?

1934'ten önce aynı köyde birden çok Hasan ya da Mehmet olduğunda, kişiyi ayırmanın en kolay yolu nereden geldiğini söylemekti. “Giritli”, “Kayserili” gibi nitelemeler bu yüzden gündelik dilde yaygındı. Kanun 2525 soyadını zorunlu kılınca, bu nitelemelerin bir bölümü resmî soyadı oldu. Kanun da Aralık 1934 tarihli Nizamname de yer adlarını yasaklamıyordu. Yasaklar rütbe ve memuriyet adları, aşiret adları, yabancı ırk ve millet adları ve uygunsuz ya da gülünç adlarla ilgiliydi.

Burada bir ayrım önemlidir: soyadı bir sözcüktür, bir ikamet kaydı değil. Konyalı soyadı Konya adından türemiştir. Bugün bu soyadını taşıyan birinin nerede doğduğu, nerede yaşadığı ya da hangi topluluktan geldiği hakkında bir şey söylemez.

Örnekler

• Trabzonlu: Trabzon + -lu. Şehrin adı Antik Yunanca Trapezous biçimine dayanır; sözlükler bunu “masa” anlamındaki trapeza sözcüğüyle ilişkilendirir.
• Konyalı: Konya + -lı. Ad, antik Ikonion adının Türkçeleşmiş biçimidir.
• Erzurumlu: Erzurum + -lu. Adın ikinci kısmı Rum sözcüğüdür; ilk kısım için farklı açıklamalar vardır.
• Bursalı: Bursa + -lı. Bursa adı antik Prusa adından gelir.
• Sivaslı: Sivas + -lı. Ad, antik Sebasteia adına dayanır.
• Giritli: Girit + -li. Girit, Akdeniz'deki büyük adanın Türkçedeki adıdır.
• Kırımlı: Kırım + -lı. Kırım, Karadeniz'in kuzeyindeki yarımadanın adıdır.

Örneklerin çoğunda ilgi çekici olan ek değil, yer adıdır. Anadolu'daki birçok şehir adı Türkçeden eskidir ve Türkçeye ses değişiklikleriyle girmiştir.

Sınırlar

Her -lı/-li soyadı bir yer adı taşımaz. Sakallı “sakalı olan”, Uslu “uslu, aklı başında”, Kutlu “kutlu, uğurlu” demektir; bunlar anlamlarına göre başka kategorilere girer. Kayalı iki türlü okunabilir: “kayalık” anlamında bir sıfat ya da Kayalı adlı bir yer. Kayıt, kaynağı hangisini veriyorsa ona uyar. Ali ve Veli de -li ile biter, ama bunlar kişi adıdır, bu ekle kurulmuş değildir.

Ekisiz yer adları (Toros, Fırat) ayrı bir kategoride, “Dağ, ırmak ve yer adları” başlığında toplanır.

İlginç olan

Bu soyadları bir harita gibi görünür, ama yanıltıcı bir harita. Gösterdikleri tek şey, 1934 ve sonrasında bir ailenin bir yer adını sözcük olarak seçtiğidir. Seçimin nedeni çoğu zaman belgelenmemiştir ve biz de onu ad ad tahmin etmiyoruz.