Cesaret ve yılmazlık

-mAz eki, Türkçede olumsuz geniş zamanı kurar: yılmaz “yılmaz, yılmayan”, korkmaz “korkmaz, korkmayan”. Fiilden türeyen bu biçimler, cümlede yüklem olabildiği gibi sıfat gibi de kullanılabilir. Soyadı olduklarında “şunu yapmayan kişi” anlamını taşırlar. Bu kategorinin en ilginç yanı da budur: Türkiye'nin en yaygın soyadı, bir fiil çekimidir.

Yılmaz ve Korkmaz

Yılmak, TDK'de “bir şeyden korkup çekinmek, gözü yılmak” anlamında bir fiildir. Yılmaz, bu fiilin olumsuz geniş zamanıdır ve “hiçbir şeyden yılmayan” demektir. TÜİK ADNKS 2025 verilerine göre Yılmaz, 1.177.896 kişiyle Türkiye'nin en yaygın soyadıdır. Korkmaz da aynı kalıptadır: korkmak fiilinden “korkmayan”. Korkmaz aynı listede 250.142 kişiyle 21. sıradadır.

Bu kalıp başka soyadlarında da görülür. Yenilmez “yenilmeyen”, Durmaz “durmayan”, Yıkılmaz “yıkılmayan” anlamındadır. Yenilmez'de fiil edilgen çatıdadır: yen- + -il- + -mez. Ünlü uyumu ekin biçimini belirler: kalın ünlülü fiillerde -maz (Yılmaz, Korkmaz, Durmaz), ince ünlülülerde -mez (Yenilmez).

Sıfatlar ve birleşikler

Çetin, TDK'de “güç, zor” ve “dayanıklı, sert” anlamlarında bir sıfattır. TÜİK ADNKS 2025 verilerine göre Çetin, 345.329 kişiyle 15. sıradadır. Sarp, “dik, aşılması güç” demektir ve önce yer şekilleri için kullanılır, mecazen insan için de söylenir. Yürekli, yürek sözcüğüne -li ekinin gelmesiyle oluşur: “cesur, yürek sahibi”. Gözüpek ise göz ve pek sözcüklerinin birleşimidir: “gözü pek, korkusuz”. TDK'de tek bir sözcük olarak yer alır.

Sınırlar

Yiğit, Alp ve Kahraman gibi kahramanlık adları bu kategoride değil, savaş başlığındadır. Güçlü ve Pehlivan gibi beden gücü bildiren adlar da görünüş başlığında yer alır. -mAz ile biten her soyadı da bu kategoriye girmez. Gülmez “gülmeyen”, Sönmez “sönmeyen” anlamındadır ve yiğitlik anlatmaz; her biri anlamına göre sınıflanır.

1934 bağlamı

Soyadı Kanunu, Haziran 1934'te kabul edilen 2525 sayılı kanundur ve ilk maddesiyle her Türk'e bir soyadı taşıma yükümlülüğü getirdi. Bir fiil çekiminin soyadı olabilmesi için kanunda özel bir hüküm yoktu; kanunun yasakları dışında kalan her sözcük seçilebilirdi. Yılmaz gibi bir biçimin bu kadar yaygınlaşmasının nedeni ise kaynaklarda açıklanmaz.

Neden ilginç?

Bu kategori, Türkçe soyadlarının yalnızca adlardan değil, fiillerden de türediğini gösterir. -mAz kalıbı kısa, akılda kalıcı ve anlamca güçlüdür. Bir soyadının olumsuz bir fiil olması ilk bakışta tuhaf görünebilir, ama anlam olumludur: yılmayan, korkmayan, yenilmeyen. Olumsuzluk eki burada bir eksikliği değil, bir direnci anlatır. Türkçe konuşan biri Yılmaz'ı duyduğunda bir fiil çekimi değil, bir ad duyar; sözcüğün bu kadar doğal bir soyadına dönüşmesi de bundandır.