Ermenice kökenli soyadları

Türkçe ile Ermenice yüzyıllar boyunca komşu diller olarak konuşuldu. Komşu diller birbirine sözcük verir; bu iki dil de öyle yaptı. Bu sayfa, Türkçeye Ermeniceden geçen sözcükleri ve bu sözcüklerin soyadlarındaki yerini yalnızca dil açısından ele alır.

Konunun temel kaynağı Robert Dankoff’un Armenian Loanwords in Turkish adlı kitabıdır. Kitap 1995’te Harrassowitz yayınevinin Turcologica dizisinde çıktı. Yayınevinin tanıtımına göre Türkçedeki Ermenice öğeler o güne dek kapsamlı biçimde ele alınmamıştı. Dankoff “Türkçe” sözcüğünü geniş anlamda kullanır: Balkanlardan Azerbaycan’a uzanan ağızların tümü. Derlemesinde yüzlerce sözcük bulunur. Kökeni kuşkulu olan birkaç yüz örneği ise ana listeye almaz, eklerde ayrıca verir. Bu ayrım önemlidir: Ermenice kökenli sayılan sözcüklerin bir kısmı kesin, bir kısmı tartışmalıdır.

Bir sözcüğün Ermeniceden geldiğine nasıl karar verilir? Etimologlar birkaç ölçüte bakar. Ses denklikleri: sözcüğün biçimi Ermenicedeki bir sözcükle düzenli ses değişimleriyle açıklanabiliyor mu? Tarih: sözcük Ermenicede Türkçeden önce belgelenmiş mi? Dağılım: sözcük hangi ağızlarda, hangi bölgelerde kullanılıyor? Anlam: iki dildeki anlamlar örtüşüyor mu? Bu ölçütlerden biri tek başına yetmez.

İşi zorlaştıran bir durum vardır. Türkçe ve Ermenice, Farsçadan ve Arapçadan pek çok ortak sözcük almıştır. İki dilde de bulunan bir sözcük, bu yüzden birinden ötekine geçmiş olmayabilir; ikisi de aynı üçüncü dilden almış olabilir. Ödünçleme ters yönde de işlemiştir. Dankoff’un kitabı sonunda Ermenicedeki Türkçe alıntılara da kısa bir not ayırır. Bu nedenle bir sözcüğün yönünü belirlemek dikkat ister.

Sözcüklerin büyük kısmı yerel konuşmada yaşar. Yazı dilinde ve standart sözlüklerde görünenler daha azdır. Soyadları ise çoğunlukla yaygın, herkesçe bilinen sözcüklerden seçildiği için bu katman soyadlarında sınırlı ölçüde görünür.

Sitede bir köke “Ermenice” kaydı yalnızca bir sözlük ya da etimoloji kaynağı bunu açıkça gösterdiğinde düşülür. Kayıtta kaynak belirtilir. Kaynak yoksa köken “bilinmiyor” olarak bırakılır ve sayfa yayımlanmaz; tahminde bulunulmaz. Bir yer adına ya da bir bölgeye bakarak dil kökeni çıkarılmaz. Kaynaklar birbirini tutmuyorsa kayıt “tartışmalı” olarak işaretlenir ve görüşler yan yana verilir.

Sözlük kayıtlarını okurken bir ayrıma dikkat etmek gerekir. “Ermenice kökenli” demek, sözcüğün Ermenicede doğduğu anlamına gelir. “Ermenice aracılığıyla” demek ise sözcüğün başka bir dilde doğup Türkçeye Ermeniceden geçtiğini anlatır. Bazı sözcüklerin en eski kaynağı Farsça ya da Süryanicedir ve Ermenice yalnızca bir ara durak olmuştur. Etimoloji sözlükleri bu farkı, kaynak biçimi ve aracı dili ayrı ayrı vererek gösterir. Sitedeki kök kayıtları da aynı ayrımı korur: dil alanına sözcüğü doğrudan veren dil, açıklamaya daha eski kaynak yazılır.

Bu genel sayfada bu yüzden örnek soyadı listelenmez. Bir kaynak Ermenice bir kökü destekliyorsa örnek, o kaynakla birlikte soyadının kendi sayfasında gösterilir. Buradaki bilgi yalnızca sözcüklerin dil tarihine aittir.