Moğolca kökenli soyadları

Moğolca ile Türk dilleri arasındaki ilişki, dil tarihinin en çok tartışılan konularından biridir. İki dil grubu çok sayıda ortak sözcük taşır. Bu sözcüklerin ödünçlemeyle mi, yoksa çok eski bir ortak kökten mi geldiği konusunda dilbilimciler anlaşamaz. Bu sayfa o büyük tartışmaya girmez. Yalnızca sözlüklerin Moğolca kökenli gösterdiği sözcükleri ve adları ele alır.

Türkçeye Moğolcadan gelen sözcüklerin büyük kısmı 13. ve 14. yüzyıllara aittir. Moğol yayılması bu dönemde Orta Asya’dan Anadolu’ya uzanan geniş bir alanı etkiledi. İran ve Anadolu’nun büyük bölümünde İlhanlı yönetimi kuruldu. Yönetim, ordu ve vergi düzeniyle ilgili pek çok terim Farsçaya ve Türkçeye bu dönemde girdi. Bu terimlerin bir kısmı Osmanlı döneminde kullanılmaya devam etti, bir kısmı unutuldu.

Soyadlarında Moğolca katman küçüktür ve büyük ölçüde unvan ile kişi adlarından oluşur. Noyan Moğolcada “komutan, bey” anlamındaki bir unvandır. Batu bir Moğol kişi adıdır ve sözlüklerde “sağlam, güçlü” anlamıyla açıklanır. Cengiz adı Moğol hükümdarının unvanından gelir; unvanın kendi kökeni ise tartışmalıdır ve farklı açıklamalar önerilir. Bu adlar bugün Türkiye’de kişi adı ve soyadı olarak kullanılır.

Bazı sözcüklerde Türkçe ve Moğolca açıklamalar yan yana durur. Altan için bir görüş Moğolca altan “altın” biçimini öne sürer. Başka bir görüş sözcüğü Türkçe al “kırmızı” ve tan “şafak” öğelerinin birleşimi sayar. Ulus için de benzer bir durum vardır: sözcük hem eski Türkçede hem Moğolcada geçer ve hangi yönde ödünçlendiği tartışmalıdır. Sitede bu tür kayıtlar “tartışmalı” olarak işaretlenir ve iki görüş birlikte verilir.

Moğolca kökenli sözcükler Türkçeye bazen doğrudan değil, Farsça aracılığıyla geldi. İlhanlı döneminin yazı dili büyük ölçüde Farsçaydı. Bu yüzden bir terim Türkçede Farsçadaki biçimiyle görülebilir. Kökeni belirlerken bu dolaylı yol da hesaba katılır.

1934’te soyadı seçenler bu katmandan çoğunlukla destan ve tarih kitaplarında bilinen adları aldı. Bu adlar sitede sözcük olarak açıklanır. Adı taşıyan ailelerle tarihî kişiler arasında bir bağ kurulmaz.

Moğolca bir sözcüğün Türkçedeki serüveni bazen yüzyıllar sonra yeniden başlar. Kurultay buna örnektir. Sözlüklerde çoğunlukla Moğolca kökenli gösterilen bu sözcük, Moğol döneminde hükümdar seçen ya da önemli kararlar alan büyük toplantının adıydı. Sözcük Osmanlı yazı dilinde pek kullanılmadı. 20. yüzyılda ise büyük kongrelerin adı olarak yeniden canlandı; 1932’de toplanan Türk Dili Kurultayı bunun bilinen bir örneğidir. Böylece eski bir alıntı, dil devrimi döneminde yeni bir hayat buldu.

Moğolca kökenli adların bir kısmı Türkiye’de daha çok kişi adı olarak bilinir. Cengiz ve Batu buna örnektir. Bu adlar soyadı olarak kullanıldığında da aynı açıklama geçerlidir; sitede kişi adı olma durumu ayrıca belirtilir.

Bu sayfadaki etimolojiler Nişanyan Sözlük ile TDK Güncel Türkçe Sözlük’ten derlenmiştir. Sözlükler arasında görüş ayrılığı olan durumlarda bu ayrılık açıkça belirtilir.