Köken·3567 soyadı
Türkçe kökenli soyadları
- Soyadı
- 3.567
- bu sözlükte
- En yaygın
- Yılmaz
Türkçe kökenli soyadları: sözcükler Türkçeye nasıl girdi?
Türkiye’de en sık rastlanan üç soyadı Yılmaz, Kaya ve Demir’dir. TÜİK ADNKS 2025 verilerine göre Yılmaz 1.177.896, Kaya 899.722, Demir 876.934 kişiyle ilk üç sırada yer alır. Üçü de Türkçenin kendi söz varlığından gelir. Yılmaz, “yılmak” fiilinin olumsuz geniş zaman biçimidir. Kaya ve demir ise eski Türkçeden beri kullanılan adlardır.
Türkçe kökenli sözcük, başka bir dilden ödünçlenmemiş, Türk dillerinin ortak mirasından gelen sözcüktür. Bu katmanın en eski yazılı örnekleri 8. yüzyıl Orhon yazıtlarındadır. Oradan Eski Anadolu Türkçesine, Osmanlı Türkçesine ve bugünkü Türkçeye uzanan kesintisiz bir çizgi vardır. Sözlükler bu çizgiyi madde başlarında “Eski Türkçe” ya da “Türkçe” kaydıyla gösterir.
Türkçe kökenli bir sözcüğü tanımak için birkaç ipucu işe yarar. Ünlü uyumu genellikle bozulmamıştır: yıldız, yıldırım, kurt. Kök tek ya da iki hecelidir ve üzerine Türkçe yapım ekleri gelir: demir-ci, kut-lu, bil-ge. Sözcük başında f, h ya da j bulunması ise çoğu zaman alıntıya işaret eder. Bunlar yalnızca ipucudur; kesin karar bir etimoloji sözlüğüne bakılarak verilir.
Soyadlarındaki Türkçe katman üç kaynaktan beslenir. Birincisi doğa ve gündelik hayat adlarıdır: taş, dağ, deniz, kurt, koç. İkincisi eski kişi adı öğeleridir: alp, er, tekin, han, ay. Üçüncüsü fiilden türeyen biçimlerdir: Korkmaz, Yener, Doğan. Bu öğeler bileşiklerde sık sık birleşir: Karakaya, Özdemir, Gökalp.
1934 düzenlemeleri bu katmanı öne çıkardı. Soyadı Nizamnamesi’nin 5. maddesi “Yeni takılan soyadları Türk dilinden alınır” der. Bu kural yeni soyadı seçenlerin Türkçe sözcüklere yönelmesini sağladı. Ancak “Türk dili” o dönemde de yüzyıllardır Türkçede kullanılan Arapça, Farsça ve başka dillerden gelme sözcükleri içeriyordu. Bu yüzden Türkçe kökenli soyadlarının yanında alıntı kökenli pek çok soyadı da kayıtlara geçti.
Bazı sözcüklerin kökeni tartışmalıdır. Altan ve ulus için hem Türkçe hem Moğolca köken önerilir. Çelebi için farklı görüşler vardır. Böyle durumlarda sitede iki görüş birlikte verilir ve kayıt “tartışmalı” olarak işaretlenir. 1930’larda Türkçe köklerden türetilen yeni sözcükler de bu sayfaya girer; sözcüğün kendisi yeni olsa da kökleri Türkçedir.
Türkçe kökenli sözcükler de zaman içinde değişti. Eski Türkçe temür bugün demir, teŋiz ise deniz olarak söylenir. Sözcük başındaki t- sesinin d-’ye dönmesi, Türkiye Türkçesinin de içinde bulunduğu Oğuz kolunun bilinen özelliklerindendir. Arslan ile Aslan da aynı sözcüğün eski ve yeni biçimleridir; ikisi de soyadı olarak yaşar. TÜİK ADNKS 2025 verilerine göre Arslan 521.149, Aslan 409.459 kişiyle ilk on beş soyadı arasındadır. Sitede bu iki biçim birbirine yazım çeşidi olarak bağlanır; ayrı birer köken sayılmaz.
Kökeni belirlerken TDK Güncel Türkçe Sözlük ve Nişanyan Sözlük gibi kaynaklar esas alınır. Bir sözcüğün Türkçe kökenli olması, onu taşıyan ailenin geçmişi hakkında bilgi vermez. Bu sayfa yalnızca sözcüklerin dil tarihini anlatır.
Bu grubun en yaygın üyeleri hangileri?
Türkçe kökenli soyadları grubunda önce TÜİK ADNKS 2025 kişi sayısı, ardından bu sözlükteki tanınmış kişi kayıtlarının sayısı esas alınarak seçilen üyeler: Yılmaz, Kaya, Demir.
| Soyadı | Kişi sayısı | Tanınmış kişi |
|---|---|---|
| Yılmaz | 1.177.896 | 8 |
| Kaya | 899.722 | 8 |
| Demir | 876.934 | 8 |
| Çelik | 717.655 | 8 |
| Yıldız | 697.080 | 8 |
| Yıldırım | 666.723 | 8 |
| Öztürk | 586.831 | 8 |
| Aydın | 581.387 | 8 |
Bu grubun üyeleri hangi il listelerinde var?
- 1 listelenen üye
- 2–4 listelenen üye
- 5+ listelenen üye
- 0 listelenen üye
Harita yalnızca yayımlanan ilk 30 listelerini kapsar; listede yer almamak o ilde hiç taşıyıcı olmadığı anlamına gelmez.4,5
Tüm Türkçe kökenli soyadları
| # | Soyadı | Anlamı | Sıra | Harf |
|---|---|---|---|---|
| 01 | Yılmaz | yılmayan, korkup vazgeçmeyen | 1 | 6 |
| 02 | Kaya | büyük sert taş | 2 | 4 |
| 03 | Demir | sert, işlenen bir maden; sağlam, güçlü | 3 | 5 |
| 04 | Çelik | karbonlu sert demir; sağlam, dayanıklı | 4 | 5 |
| 05 | Yıldız | gece gökte parlayan gök cismi | 5 | 6 |
| 06 | Yıldırım | buluttan yere inen elektrik; çok hızlı, ani güç | 7 | 8 |
| 07 | Öztürk | öz Türk, katıksız Türk | 8 | 6 |
| 08 | Aydın | aydınlık; okumuş, aydın kişi | 9 | 5 |
| 09 | Özdemir | saf demir; demir gibi sağlam | 10 | 7 |
| 10 | Arslan | aslan | 11 | 6 |
| 11 | Doğan | doğan kuşu; doğan, yükselen | 12 | 5 |
| 12 | Kılıç | uzun, keskin ağızlı savaş silahı | 13 | 5 |
| 13 | Aslan | yeleli büyük yırtıcı; güçlü, yiğit | 14 | 5 |
| 14 | Çetin | dayanıklı, yılmaz | 15 | 5 |
| 15 | Kara | siyah; esmer | 16 | 4 |
| 16 | Kurt | köpekgillerden yabani yırtıcı; güç simgesi | 17 | 4 |
| 17 | Koç | erkek koyun; güçlü, yiğit | 18 | 3 |
| 18 | Şimşek | bulutlar arasında çakan elektrik ışığı | 20 | 6 |
| 19 | Korkmaz | korkmayan, korkusuz | 21 | 7 |
| 20 | Özkan | saf kanlı, soyu temiz | 22 | 5 |
| 21 | Yavuz | yaman, güçlü, çetin | 23 | 5 |
| 22 | Çakır | mavimsi gri (göz) | 24 | 5 |
| 23 | Erdoğan | yiğit doğan; yiğit doğmuş | 26 | 7 |
| 24 | Güneş | dünyaya ışık ve ısı veren yıldız | 29 | 5 |
| 25 | Aktaş | beyaz taş | 30 | 5 |
| 26 | Abasıyanık | abası yanık, sevdalı | – | 10 |
| 27 | Abay | ağabey; dikkat, sezgi | – | 4 |
| 28 | Abla | büyük kız kardeş | – | 4 |
| 29 | Acarbay | atılgan bey | – | 7 |
| 30 | Acartürk | atak, cesur Türk | – | 8 |
| 31 | Açan | açan, çiçeklenen | – | 4 |
| 32 | Açık | açık, aydın; içten | – | 4 |
| 33 | Açıkalın | alnı açık, dürüst | – | 8 |
| 34 | Açıkbaş | başı açık | – | 7 |
| 35 | Açıkel | açık el, cömert | – | 6 |
| 36 | Açıkgöz | uyanık, açıkgöz | – | 7 |
| 37 | Açıksöz | açık sözlü, dürüst | – | 7 |
| 38 | Açılan | açılan, çiçek gibi açan | – | 6 |
| 39 | Ada | suyla çevrili kara parçası | – | 3 |
| 40 | Adak | nezir | – | 4 |
| 41 | Adal | ad al, ün kazan | – | 4 |
| 42 | Adalı | ada halkından | – | 5 |
| 43 | Adanır | kendini adayan, özverili | – | 6 |
| 44 | Adar | adayan; mart ayı | – | 4 |
| 45 | Adatepe | adadaki tepe | – | 7 |
| 46 | Aday | namzet | – | 4 |
| 47 | Adıbelli | adı belli, tanınmış | – | 8 |
| 48 | Adıgüzel | adı güzel olan | – | 8 |
| 49 | Adıvar | ünlü, tanınmış | – | 6 |
| 50 | Afşar | Oğuz boyu adı; çevik | – | 5 |
| 51 | Afşarlar | Afşar boyunun adı, çoğul | – | 8 |
| 52 | Agirdag | ağır, heybetli dağ | – | 7 |
| 53 | Ağa | köy büyüğü, toprak sahibi; ağabey, sözü geçen kişi | – | 3 |
| 54 | Ağacık | ağacığım: sevgiyle ağa | – | 6 |
| 55 | Ağaç | ağaç | – | 4 |
| 56 | Ağaoğlu | ağanın oğlu | – | 7 |
| 57 | Ağar | yükselir; ağarır, aydınlanır | – | 4 |
| 58 | Ağbaba | ağa + baba | – | 6 |
| 59 | Ağca | beyazımsı, akça | – | 4 |
| 60 | Ağcaoğlu | Ağca’nın oğlu (ağca: beyazımsı) | – | 8 |
| 61 | Ağçay | ak çay, beyaz dere | – | 5 |
| 62 | Ağım | ayak sırtı, ağım | – | 4 |
| 63 | Ağırbaş | ağırbaşlı, ciddi | – | 7 |
| 64 | Ağırman | ağırbaşlı, vakur | – | 7 |
| 65 | Ahunbay | hoca bey; bilgin efendi | – | 7 |
| 66 | Ak | beyaz; temiz, lekesiz | – | 2 |
| 67 | Aka | ağabey | – | 3 |
| 68 | Akad | temiz ad; ak at; Akad | – | 4 |
| 69 | Akakçe | ak akçe, parlak gümüş para | – | 6 |
| 70 | Akalan | beyaz düzlük | – | 6 |
| 71 | Akalın | alnı ak, onurlu | – | 6 |
| 72 | Akan | akıp giden | – | 4 |
| 73 | Akar | akan, akıp giden | – | 4 |
| 74 | Akarca | küçük akarsu; kaplıca | – | 6 |
| 75 | Akarcalı | Akarca’dan gelen | – | 8 |
| 76 | Akarslan | ak arslan | – | 8 |
| 77 | Akarsu | akan su, dere, ırmak | – | 6 |
| 78 | Akat | ak at, beyaz at | – | 4 |
| 79 | Akata | ak ata, saygın ata | – | 5 |
| 80 | Akatlı | ak atlı | – | 6 |
| 81 | Akay | ak ay, parlak ay | – | 4 |
| 82 | Akaydın | ak ve aydınlık | – | 7 |
| 83 | Akbaba | akbaba kuşu | – | 6 |
| 84 | Akbağ | ak bağ; temiz bağlılık ya da ak üzüm bağı | – | 5 |
| 85 | Akbal | ak bal, temiz bal | – | 5 |
| 86 | Akbalık | akbalık (tatlı su balığı) | – | 7 |
| 87 | Akbaş | ak baş, beyaz başlı | – | 5 |
| 88 | Akbaşlı | başı ak, ak saçlı | – | 7 |
| 89 | Akbaşoğulları | Akbaş’ın oğulları | – | 13 |
| 90 | Akbay | temiz yürekli, saygın kişi | – | 5 |
| 91 | Akbayır | ak bayır, beyaz yamaç | – | 7 |
| 92 | Akbayrak | ak bayrak | – | 8 |
| 93 | Akbaytogan | ak, varlıklı doğan | – | 10 |
| 94 | Akbel | ak geçit | – | 5 |
| 95 | Akbıyık | ak bıyık | – | 7 |
| 96 | Akboğa | ak boğa | – | 6 |
| 97 | Akbudak | ak budak, beyaz dal | – | 7 |
| 98 | Akbuğa | ak boğa (eski söyleyiş) | – | 6 |
| 99 | Akbuğday | ak buğday, beyaz buğday | – | 8 |
| 100 | Akbulak | ak pınar, duru kaynak | – | 7 |
Sık sorulanlar
- Türkiye’deki soyadlarının hepsi Türkçe kökenli mi?
Hayır. 1934 kuralları yeni soyadlarının Türk dilinden alınmasını istedi, ama Türkçe o dönemde de Arapça, Farsça ve başka dillerden gelmiş pek çok sözcüğü içeriyordu. Şahin, Can ve Polat gibi yaygın soyadları alıntı sözcüklerdir.
- Bir sözcüğün Türkçe kökenli olduğu nasıl anlaşılır?
Ünlü uyumu ve Türkçe yapım ekleri ipucu verir, ama kesin bilgi etimoloji sözlüklerinden gelir. Sitede köken, TDK ve Nişanyan gibi kaynaklara göre belirlenir.
- Köken tartışmalıysa ne yapılıyor?
Altan ya da Ulus gibi sözcüklerde Türkçe ve Moğolca köken önerileri birlikte verilir ve kayıt “tartışmalı” olarak işaretlenir.
Kaynaklar
- 1Türk Dil Kurumu, TDK Güncel Türkçe Sözlük
- 2Sevan Nişanyan, Nişanyan Sözlük
- 3T.C. Resmî Gazete / Mevzuat Bilgi Sistemi (mevzuat.gov.tr), Soyadı Nizamnamesi (Bakanlar Kurulu Kararı 2/1759)
- 4Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) · ADNKS, TÜİK Nüfus İsim Portalı: En çok kullanılan soyisimler (ADNKS)
- 5Natural Earth, Natural Earth: Admin-1 boundaries