Rumca ve Yunanca kökenli soyadları

Temel sözcüğünü Türkçe konuşan herkes bilir: bir yapının toprağa oturan alt kısmı, bir işin esası. Sözlükler bu sözcüğü Rumca themélion biçimine bağlar. Temel bugün yaygın bir soyadıdır. Kiraz, Fidan ve Fener de öyle. Hepsi Türkçeye Rumcadan geçmiş, zamanla Türkçe sözcük gibi kullanılmaya başlanmış adlardır.

Türk dili kaynaklarında iki terim kullanılır. “Rumca” çoğunlukla Orta Çağ ve Osmanlı dönemi Anadolu’sunda konuşulan Yunancayı, “Yunanca” ise dili genel olarak anlatır. Türkçe ile Rumca, 11. yüzyıldan başlayarak Anadolu’da uzun süre yan yana konuşuldu. Bu temas en çok gündelik hayatın somut alanlarında iz bıraktı.

Bu alanların başında deniz gelir. Liman Rumca limáni, fener phanári biçiminden gelir. Balık adlarında Rumca sözcükler özellikle yoğundur: lüfer, palamut, kefal bunlardandır. Sünger avcılığının terimi sünger de aynı kaynaktandır. Denizcilik dilinde İtalyanca sözcükler de çoktur; bir terimin Rumca mı İtalyanca mı olduğu kimi zaman tartışmalıdır. İtalyanca olanlar sitede Avrupa dilleri sayfasında ele alınır.

İkinci alan bitki ve meyvedir. Kiraz Rumca kerási, fındık ise pontikón “Karadeniz’e özgü (ceviz)” sözcüğünden gelir. Fidan da sözlüklerde Rumca bir bitki sözcüğüyle ilişkilendirilir. Üçüncü alan yapı ve zanaattır. Temel ve kiremit yapı dilinden, marangoz “ahşap işçisi” zanaat dilindendir.

Andreas Tietze bu katmanı 1955’te ve 1962’de yayımladığı iki çalışmada Anadolu ağızları üzerinden inceledi. Bu çalışmalar, yazı dilinde görünmeyen pek çok Rumca sözcüğün ağızlarda yaşadığını gösterdi. Soyadlarına ise daha çok herkesin bildiği sözcükler girdi.

Türkçe bu sözcükleri kendi ses yapısına uydurdu. Rumcadaki vurgulu son heceler ve çekim ekleri düştü: limáni → liman, themélion → temel. Ünlüler Türkçe uyuma girdi: phanári → fener. Bu yüzden sözcüklerin çoğu bugün Türkçe kökenli sanılır.

Bir unvan da bu katmana girer. Efendi sözlüklerde Orta Çağ Rumcasındaki “efendi, sahip” anlamlı bir sözcükten gösterilir. 1934’te 2590 sayılı kanun Efendi’yi, Bey ve Paşa ile birlikte, kaldırılan lakap ve unvanlar arasında saydı. Efendioğlu gibi soyadlarında sözcük bir öğe olarak yaşamaya devam eder.

Rumca kökenli sözcüklerin bir kısmı Türkçeye dolaylı yoldan geldi. Kalem buna iyi bir örnektir. Sözcüğün en eski kaynağı Yunanca kálamos “kamış”tır, ama Türkçeye Arapça qalam biçimiyle girmiştir. İklim de Yunanca bir sözcüğün Arapça biçimidir. Böyle durumlarda sitede kök dili olarak sözcüğü Türkçeye doğrudan veren dil gösterilir; daha eski Yunanca kaynak ayrıca not edilir. Kalemci gibi bir soyadı bu nedenle Arapça kökenli sözcükler sayfasında yer alır, ama kaydında Yunanca kaynak da görünür.

Bu sözcüklerin çoğu Türkçede yeni anlamlar da kazandı. Temel bugün “asıl, en önemli” anlamında sıfat olarak da kullanılır. Fener hem deniz fenerini hem elde taşınan ışığı anlatır. Soyadı sayfalarında sözcüğün Türkçedeki anlamı esas alınır.

Örneklerin kökeni Nişanyan Sözlük’teki maddelere ve TDK Güncel Türkçe Sözlük’e göre verilmiştir. Sitedeki her kayıt yalnızca sözcüğün dil tarihini anlatır.