Türkiye Soyadları Türk soyadlarının kaynaklı sözlüğü

Kategori·Madenler ve eşyalar·170 soyadı

Madenler ve değerli taşlar

Soyadı
170
bu sözlükte
Ulusal ilk 30’da
44
ADNKS 2025
En yaygın
Demir
Kişi sayısı
876.9344
Demir

Bu soyadları nasıl oluştu?

Özdemir soyadında iki eski Türkçe sözcük birleşir. Öz “saf, katıksız, gerçek”, demir ise metalin adıdır. Birlikte “saf demir” ya da “gerçek demir” anlamı çıkar. TÜİK ADNKS 2025 verilerine göre Özdemir 556.378 kişiyle ulusal 10. sıradadır. Bu birleşik, grubun hem en yaygın hem de en öğretici örneklerinden biridir.

Demir ve çelik

Demir sözcüğü Eski Türkçede temür biçimiyle bilinir. Türkçe kişi adlarında da çok eski bir öğedir; Timur adı aynı sözcüğün bir başka biçimidir. Soyadı olarak Demir, TÜİK ADNKS 2025 listesinde 876.934 kişiyle 3. sıradadır.

Çelik sözcüğünün kökeni ise kesin değildir. Bazı sözlükler Türkçe bir kök önerir, bazıları başka dillerle bağlantı kurar; köken tartışmalıdır. Anlamı ise açıktır: demirin karbonla sertleştirilmiş biçimi. Çelik, TÜİK ADNKS 2025 listesinde 4. sıradadır.

Polat da “çelik” demektir, ama Farsça pūlād sözcüğünden gelir. Böylece aynı metal için iki ayrı soyadı oluşur: biri kökeni tartışmalı Çelik, öteki Farsça kökenli Polat.

Değerli madenler ve taşlar

Altın ve gümüş Türkçe kökenli sözcüklerdir; gümüş Eski Türkçede kümüş biçimiyle geçer. Bakır da Türkçedir. Tunç, bakır ile kalayın alaşımıdır; sözcüğün kökeni belirsizdir ve kaynaklar farklı açıklamalar verir.

Elmas, Arapça almās yoluyla Türkçeye girmiştir; sözcüğün kökü daha eskiye, Yunanca adamas'a uzanır. Yakut ve zümrüt de Arapça yoluyla gelmiş taş adlarıdır. Mermer de bu başlıkta yer alır.

Birleşikler ve kategori

Maden adları renk ya da nitelik öğeleriyle birleşir: Karademir “kara demir”, Aydemir “ay demir”, Özçelik “saf çelik”, Akaltın “ak altın”. Bunlarda anlamı sondaki maden adı taşır ve soyadı bu kategoriye girer. Demir- önde olduğunda ise (Demirtaş, Demirkan) kategori sondaki sözcüğe göre belirlenir.

Bir başka tuzak Altan ve Altay'dır. Bu adlar altın ile ilgili değildir ve bu kategoriye girmez. Demirci, Bakırcı, Kuyumcu gibi meslek adları da zanaat başlığındadır.

1934 ve oğlu eki

Soyadı Nizamnamesi'nin 6. maddesi, soyadının ya yalnız ya da “(oğlu)” ile birlikte kullanılabileceğini söyler. Maden adlarında iki biçim de görülür: Demir yalın, Demiroğlu ise oğlu ekiyle kurulmuştur. Nizamname bu iki yolu da açık bırakmıştı.

Neden ilginç?

Bu kategori, Türkiye'nin en yaygın soyadlarının bir bölümünü tek başına barındırır. Sertlik ve dayanıklılık çağrışımı, maden adlarını soyadı olarak son derece verimli kılmıştır. Öz- ve Kara- gibi öğelerle kurulan birleşikler de bu verimliliğin yüzlerce farklı biçime yayılmasını sağlamıştır.

Kaynaklar1,2,3,4

Bunlardan hangileri en yaygın?

  1. 3 Demir 876.934
  2. 4 Çelik 717.655
  3. 10 Özdemir 556.378
  4. 19 Polat 273.871
Ulusal ilk 30’da yer alan üyeler, kişi sayısı (TÜİK ADNKS 2025).

Bu kategorideki tüm soyadları

#SoyadıAnlamıKökenSıraHarf
01 Demir sert, işlenen bir maden; sağlam, güçlü Türkçe 3 5
02 Çelik karbonlu sert demir; sağlam, dayanıklı Türkçe 4 5
03 Özdemir saf demir; demir gibi sağlam Türkçe 10 7
04 Polat çelik; çelik gibi güçlü Farsça 19 5
05 Akça beyaza çalan; akçe Türkçe – 4
06 Akçelik ak çelik, parlak çelik Türkçe – 7
07 Akdemir ak demir, parlak demir Türkçe – 7
08 Akpolat ak çelik Farsça – 7
09 Aktunç ak tunç Türkçe – 6
10 Alçelik al çelik, kırmızı çelik Türkçe – 7
11 Aldemir al demir, kızgın demir Türkçe – 7
12 Almas elmas Farsça – 5
13 Altan altın; kızıl şafak Moğolca – 5
14 Altın sarı, parlak değerli maden; değerli Türkçe – 5
15 Altınay altın ay Türkçe – 7
16 Altınbaş bir kavun türü; altın baş Türkçe – 8
17 Altınbilek altın bilek, güçlü kol Türkçe – 10
18 Altınçekiç altın çekiç Farsça – 10
19 Altındağ altın dağ; Ankara’da bir ilçe Türkçe – 8
20 Altındal altın dal Türkçe – 8
21 Altındere altın dere Farsça – 9
22 Altınel altın yurt; altın el Türkçe – 7
23 Altıner altın yiğit Türkçe – 7
24 Altınışık altın ışık Türkçe – 9
25 Altınkaya altın kaya Türkçe – 9
26 Altınkaynak altın kaynak Türkçe – 11
27 Altınok altın ok Türkçe – 7
28 Altınoluk Edremit’te bir belde Türkçe – 9
29 Altınordu Altın Orda Türkçe – 9
30 Altınörs altın örs Türkçe – 8
31 Altınöz özü altın Türkçe – 7
32 Altınsoy altın soy, değerli soy Türkçe – 8
33 Altıntaş altın taş, değerli taş Türkçe – 8
34 Altıntop altın top Türkçe – 8
35 Altıntoprak altın toprak Türkçe – 11
36 Altun altın Türkçe – 5
37 Altuna altın Türkçe – 6
38 Altunay altın ay Türkçe – 7
39 Altunbaş altın baş Türkçe – 8
40 Altunbaşak altın başak Türkçe – 10
41 Altunbay altınca zengin Türkçe – 8
42 Altundağ altın dağ Türkçe – 8
43 Altunel altın yurt, altın ülke Türkçe – 7
44 Altunışık altın ışık Türkçe – 9
45 Altunkaya altın kaya Türkçe – 9
46 Altunkaynak altın pınar Türkçe – 11
47 Altunok altın ok Türkçe – 7
48 Altunoluk altın oluk Türkçe – 9
49 Altuntaş altın taş, değerli taş Türkçe – 8
50 Ayar saflık derecesi; ölçü Arapça – 4
51 Aydemir ay gibi parlak, demir gibi güçlü Türkçe – 7
52 Aytemür ay demir (Aydemir'in eski biçimi) Türkçe – 7
53 Bakır bakır madeni Türkçe – 5
54 Bakırcı bakır ustası Türkçe – 7
55 Bakırcıoğlu bakırcının oğlu Türkçe – 11
56 Baydemir zengin, güçlü demir Türkçe – 8
57 Bıçakçı bıçak ustası Türkçe – 7
58 Bolat çelik Farsça – 5
59 Bozdemir boz demir Türkçe – 8
60 Bulat çelik Farsça – 5
61 Canbolat çelik canlı Farsça – 8
62 Canbulat çelik can Farsça – 8
63 Candemir demir canlı, dayanıklı Türkçe – 8
64 Canpolat çelik canlı, dayanıklı Farsça – 8
65 Cevahir mücevherler, değerli taşlar Arapça – 7
66 Cevher mücevher, değerli taş; öz Arapça – 6
67 Cevheri kuyumcu, mücevherci Arapça – 7
68 Civaoğlu Civa’nın oğlu; civa Farsça – 8
69 Çelikay çelik gibi parlak Türkçe – 7
70 Çelikbaş çelik başlı Türkçe – 8
71 Çelikbilek çelik bilekli, güçlü Türkçe – 10
72 Çelikel çelik el; çelik gibi yurt Türkçe – 7
73 Çeliker çelik gibi sağlam er Türkçe – 7
74 Çelikkan çelik kanlı, sağlam soylu Türkçe – 8
75 Çelikkol çelik kol, güçlü bilek Türkçe – 8
76 Çelikler Çelik ailesi; çelikler Türkçe – 8
77 Çelikten çelikten Türkçe – 8
78 Çelikyurt çelik gibi yurt Türkçe – 9
79 Çilingir kilit ve anahtar ustası Farsça – 8
80 Çilingiroğlu çilingirin oğlu Farsça – 12
81 Daşdemir taş gibi, demir gibi sağlam Türkçe – 8
82 Demirağ demir ağ, demiryolu ağı Türkçe – 7
83 Demiral kızıl demir, kızgın demir Türkçe – 7
84 Demiralay demir alay, yenilmez birlik Türkçe – 9
85 Demiralp demir yiğit Türkçe – 8
Sıra: TÜİK ADNKS 2025 ulusal ilk 30. Liste sözlüğe yeni soyadları eklendikçe büyür.4

Sık sorulanlar

Özdemir ne demektir?

Öz “saf, gerçek” ile demir'in birleşimidir: “saf demir”. TÜİK ADNKS 2025 verilerine göre Özdemir, 556.378 kişiyle ulusal 10. sıradadır.

Çelik sözcüğünün kökeni nedir?

Kesin değildir. Bazı sözlükler Türkçe bir kök, bazıları başka dillerle bağ önerir; köken tartışmalıdır.

Polat ile Çelik aynı anlama mı gelir?

Evet, ikisi de “çelik” demektir. Polat, Farsça pūlād sözcüğünden gelir.

Kaynaklar

  1. 1Türk Dil Kurumu, TDK Güncel Türkçe Sözlük
  2. 2Sevan Nişanyan, Nişanyan Sözlük
  3. 3T.C. Resmî Gazete / Mevzuat Bilgi Sistemi (mevzuat.gov.tr), Soyadı Nizamnamesi (Bakanlar Kurulu Kararı 2/1759)
  4. 4Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) · ADNKS, TÜİK Nüfus İsim Portalı: En çok kullanılan soyisimler (ADNKS)