Alet ve eşya

Kazan ile Kazancı arasındaki fark tek bir ektir, ama bu ek soyadının anlattığı şeyi değiştirir. Kazan büyük bir pişirme kabıdır. Kazancı ise kazan yapan ya da satan kişidir. Bu kategori yalnızca ilkini kapsar: aletin ya da eşyanın kendisini.

Aletler

Balta, keser ve çekiç ağaç ve metal işinin temel araçlarıdır. Balta Türkçe bir sözcüktür. Keser, ağacı yontmaya yarayan, ağzı sapına dik bir alettir. Örs, demircinin üzerinde metal dövdüğü ağır demir kütledir; sözcük Türkçedir. Tokmak, ağaçtan yapılmış bir vurma aletidir. Bu sözcüklerin bir kısmı, soyadı olmadan önce bir lakap olarak kullanılmış olabilir. Ancak böyle bir lakabın ya da bir zanaat bağının varlığı, ancak belgeyle gösterilebilir; soyadının kendisi bunu kanıtlamaz.

Kaplar ve ev eşyası

Kazan ve kepçe mutfağın sözcükleridir. Kazan Türkçedir ve Eski Türkçeden beri bilinir. Kepçe, sıvıları aktarmaya yarayan uzun saplı kaşıktır. Kilit, anahtar ve kova da bu başlıkta yer alabilecek sözcüklerdir. Anahtar Yunanca kökenli kabul edilir.

Göçebe yaşamın eşyaları

Çadır ve kement, açık arazide yaşamın araçlarıdır. Çadır Farsça kökenli bir sözcüktür. Kement, hayvan yakalamak için kullanılan ilmekli iptir; sözlükler bu sözcüğü de Farsçaya bağlar. Değirmen ise tahılı öğüten düzenektir ve hem alet hem yapı olarak bu kategoriye girer.

Biçim

Alet soyadları genellikle yalın, eksiz sözcüklerdir. Renk öğesiyle kurulan birleşikler daha seyrektir; Akbalta “ak balta” bunun örneğidir. Kategori, yine baş sözcüğe göre belirlenir. Kılıç, kalkan ve ok gibi silahlar ise bu kategoriye değil, savaş başlığına girer. Aynı biçimde Kazancı ve Çadırcı gibi -CI ekli adlar meslek soyadları arasındadır.

1934 ve yasaklar

Soyadı Kanunu'nun 3. maddesi genel edebe aykırı, iğrenç ya da gülünç adları yasakladı. Bir alet adının bu maddeye göre itiraza uğrayıp uğramadığına dair kaynaklarımızda bir kayıt yoktur. Soyadı Kanunu'nun 8. maddesi ise bir adın kanuna uygun olup olmadığına karar verme yetkisini en büyük mülkiye memuruna vermişti. Yani son söz, yerel yöneticideydi.

Neden ilginç?

Alet ve eşya soyadları, grubun en somut sözcükleridir. Güç ya da güzellik değil, gündelik iş anlatırlar. Örs gibi bir sözcüğün dayanıklılık çağrışımı taşıması ise somut eşyanın da mecaz yoluyla bir nitelik anlatabileceğini gösterir. Benzer biçimde kazan sözcüğü, büyük ve çok şey alan bir kabı anlattığı için halk dilinde bolluk çağrışımı da taşır. Ancak bir soyadında bu çağrışımlardan hangisinin düşünüldüğünü bilmenin yolu yoktur.