Türkiye Soyadları Türk soyadlarının kaynaklı sözlüğü

Kategori grubu·124 soyadı

Madenler ve eşyalar

Soyadı
124
bu sözlükte
Ulusal ilk 30’da
45
ADNKS 2025
En yaygın
Demir
Kişi sayısı
876.9345
Demir

Bu soyadları nasıl oluştu?

Türkiye'nin en yaygın beş soyadından ikisi madendir. TÜİK ADNKS 2025 verilerine göre Demir 876.934 kişiyle 3. sırada yer alır. Aynı listede Çelik 717.655 kişiyle 4. sıradadır. Bir tepe ya da bir kuş değil, bir metal: bu, soyadı dağarcığının sertlik ve dayanıklılık fikrine ne kadar yaslandığını gösterir.

İki alt kategori

Grup iki başlıktan oluşur.

Madenler ve değerli taşlar. Demir, çelik, bakır, tunç, altın ve gümüş gibi metaller ile elmas, yakut ve mermer gibi taşlar bu başlıktadır. Demir sözcüğü Eski Türkçede temür biçimiyle bilinir ve Türkçe kişi adlarında da çok eski bir öğedir. Polat ise Farsça pūlād “çelik” sözcüğünden gelir; TÜİK ADNKS 2025 listesinde Polat 273.871 kişiyle 19. sıradadır.

Aletler ve eşyalar. Balta, keser, çekiç, örs, kazan, kepçe, çadır ve kement gibi gündelik araçlar bu başlıktadır. Silahlar ayrı bir kategoride, savaş başlığı altında toplanır.

Kuruluş biçimleri

Maden adları hem tek başına hem de birleşiklerin ilk ya da son öğesi olarak kullanılır. Özdemir “öz, saf demir”, Karademir “kara demir” gibi biçimlerde demir baş sözcüktür ve soyadı maden kategorisine girer. Demirtaş ya da Demirkan'da ise demir ilk öğedir; bu durumda kategoriyi sondaki sözcük belirler ve demir öğesi ek sayfasında ayrıca kaydedilir.

Önemli bir ayrım daha vardır: Demirci, Bakırcı, Kazancı gibi -CI ekli biçimler bir malzemeyi değil, onu işleyen ya da satan kişiyi anlatır. Bunlar meslek soyadları arasında yer alır. Bu grupta kalan, malzemenin ya da eşyanın kendisidir.

1934 bağlamı

Soyadı Kanunu Haziran 1934'te kabul edildi, uygulamanın ayrıntıları ise aynı yılın Aralık ayında çıkan Soyadı Nizamnamesi ile düzenlendi. Kanun yasak adları saymıştı, ama metaller ve aletler bu yasaklar arasında değildi. Bir ailenin demir ya da balta adını neden seçtiğini ise kayıtlar söylemez.

Neden ilginç?

Maden ve eşya soyadları, soyutla somutun buluştuğu yerdir. Demir hem bir metal hem bir dayanıklılık imgesidir. Örs hem bir demirci aleti hem de darbelere dayanan bir şeyin benzetmesidir. Bu çift anlamlılık, grubun neden bu kadar kalabalık olduğunu anlamaya yardım eder.

Kaynaklar1,2,3,4,5

Bu grupta hangi kategoriler var?

  • Madenler ve değerli taşlar170 soyadı

    Demir, çelik, bakır, tunç, altın ve gümüş gibi maden adlarıyla elmas, yakut, zümrüt ve mermer gibi değerli ya da işlenen taşlardan gelen soyadları. Demir ve Çelik, sertlik ve dayanıklılık anlamıyla en yaygın soyadları arasındadır ve Özdemir, Aydemir gibi çok sayıda bileşiğin baş öğesidir.

  • Alet ve eşya72 soyadı

    Balta, keser, çekiç, örs, kazan, kepçe, çadır ve kement gibi gündelik alet ve eşya adlarından gelen soyadları. Pek çoğu 1934'ten önceki lakap ya da zanaat bağlantısından izler taşıyabilir; bu bağlantı ancak belgeyle anlatılır. Silahlar ayrı başlıktadır.

Bunlardan hangileri en yaygın?

  1. 3 Demir 876.934
  2. 4 Çelik 717.655
  3. 10 Özdemir 556.378
  4. 19 Polat 273.871
Ulusal ilk 30’da yer alan üyeler, kişi sayısı (TÜİK ADNKS 2025).

Bu gruptaki tüm soyadları

#SoyadıAnlamıKökenSıraHarf
01 Demir sert, işlenen bir maden; sağlam, güçlü Türkçe 3 5
02 Çelik karbonlu sert demir; sağlam, dayanıklı Türkçe 4 5
03 Özdemir saf demir; demir gibi sağlam Türkçe 10 7
04 Polat çelik; çelik gibi güçlü Farsça 19 5
05 Abak ölü sureti ya da hesap tahtası – 4
06 Akçelik ak çelik, parlak çelik Türkçe – 7
07 Akdemir ak demir, parlak demir Türkçe – 7
08 Akpolat ak çelik Farsça – 7
09 Aktunç ak tunç Türkçe – 6
10 Alçelik al çelik, kırmızı çelik Türkçe – 7
11 Aldemir al demir, kızgın demir Türkçe – 7
12 Almas elmas Farsça – 5
13 Altın sarı, parlak değerli maden; değerli Türkçe – 5
14 Altınçekiç altın çekiç Farsça – 10
15 Altınörs altın örs Türkçe – 8
16 Altınöz özü altın Türkçe – 7
17 Altıntop altın top Türkçe – 8
18 Altun altın Türkçe – 5
19 Altuna altın Türkçe – 6
20 Altunbay altınca zengin Türkçe – 8
21 Altunoluk altın oluk Türkçe – 9
22 Ayar saflık derecesi; ölçü Arapça – 4
23 Ayna gözgü Farsça – 4
24 Bakır bakır madeni Türkçe – 5
25 Balta ağaç kesmeye yarayan saplı, keskin alet Türkçe – 5
26 Baydemir zengin, güçlü demir Türkçe – 8
27 Bolat çelik Farsça – 5
28 Boncuk süs tanesi Türkçe – 6
29 Bozdemir boz demir Türkçe – 8
30 Bulat çelik Farsça – 5
31 Canbolat çelik canlı Farsça – 8
32 Canbulat çelik can Farsça – 8
33 Candemir demir canlı, dayanıklı Türkçe – 8
34 Canpolat çelik canlı, dayanıklı Farsça – 8
35 Cevahir mücevherler, değerli taşlar Arapça – 7
36 Cevher mücevher, değerli taş; öz Arapça – 6
37 Çakı cep bıçağı – 4
38 Çakmak ateş yakma aleti; kıvılcım taşı Türkçe – 6
39 Çakmakoğlu Çakmak’ın oğlu Türkçe – 10
40 Çanak yayvan toprak kap Türkçe – 5
41 Çapa kazı aracı Türkçe – 4
42 Çatal çatal Türkçe – 5
43 Çekiç çivi çakmaya, maden dövmeye yarayan saplı alet Türkçe – 5
44 Çelen ev saçağı Türkçe – 5
45 Çelikay çelik gibi parlak Türkçe – 7
46 Çelikler Çelik ailesi; çelikler Türkçe – 8
47 Çelikten çelikten Türkçe – 8
48 Çengel kanca Farsça – 6
49 Daşdemir taş gibi, demir gibi sağlam Türkçe – 8
50 Demirağ demir ağ, demiryolu ağı Türkçe – 7
51 Demiral kızıl demir, kızgın demir Türkçe – 7
52 Demirbağ demir bağ, sağlam bağlılık Türkçe – 8
53 Demirbaş demirbaş eşya; yerinden ayrılmayan Türkçe – 8
54 Demiriş demir işi Türkçe – 7
55 Demirli demir içeren Türkçe – 7
56 Demirörs demir örs Türkçe – 8
57 Demiröz özü demir, demir yürekli Türkçe – 7
58 Dibek büyük taş havan Türkçe – 5
59 Dikeç bağ demiri, kazık Türkçe – 5
60 Direk sütun Türkçe – 5
61 Doğandemir doğan + demir Türkçe – 10
62 Elmas elmas taşı Arapça – 5
Sıra: TÜİK ADNKS 2025 ulusal ilk 30. Liste sözlüğe yeni soyadları eklendikçe büyür.5

Sık sorulanlar

Demir ve Çelik ne kadar yaygın soyadlarıdır?

TÜİK ADNKS 2025 verilerine göre Demir 876.934 kişiyle 3. sıradadır. Aynı listede Çelik 717.655 kişiyle 4. sırada yer alır.

Demirci neden bu grupta değil?

Demirci, -CI ekiyle “demiri işleyen kişi” anlamına gelir ve meslek soyadları arasında yer alır. Bu grup malzemenin kendisini kapsar.

Demirtaş hangi kategoriye girer?

Birleşiklerde kategoriyi sondaki sözcük belirler. Demirtaş'ta baş sözcük taş olduğu için soyadı kaya ve taş adları arasındadır.

Kaynaklar

  1. 1Türk Dil Kurumu, TDK Güncel Türkçe Sözlük
  2. 2Sevan Nişanyan, Nişanyan Sözlük
  3. 3T.C. Resmî Gazete / Mevzuat Bilgi Sistemi (mevzuat.gov.tr), Soyadı Kanunu (Kanun No. 2525)
  4. 4T.C. Resmî Gazete / Mevzuat Bilgi Sistemi (mevzuat.gov.tr), Soyadı Nizamnamesi (Bakanlar Kurulu Kararı 2/1759)
  5. 5Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) · ADNKS, TÜİK Nüfus İsim Portalı: En çok kullanılan soyisimler (ADNKS)