Türkiye Soyadları Türk soyadlarının kaynaklı sözlüğü

Kategori·Toplum, akrabalık ve değerler·112 soyadı

Yurt, ulus ve ülkü

Soyadı
112
bu sözlükte
Ulusal ilk 30’da
11
ADNKS 2025
En yaygın
Öztürk
Kişi sayısı
586.8311
Öztürk

Bu soyadları nasıl oluştu?

Öztürk, TÜİK ADNKS 2025 verilerine göre Türkiye'nin en yaygın 8. soyadıdır ve 586.831 kişi bu adı taşır. İlk ondaki adlar arasında bir topluluk adı içeren tek soyadı da odur.

Ad, öz ‘kendi; saf, katışıksız, gerçek’ ile Türk sözcüğünün birleşimidir; kabaca ‘öz Türk, gerçek Türk’ diye okunur. Aynı kalıpla Ertürk (er ‘yiğit, erkek’ + Türk), Aktürk ve Şentürk gibi adlar kurulmuştur. Bu kategori, baş sözcüğü yurt, ulus, ülkü, önder, ileri ya da Türk olan soyadlarını toplar.

1934 ve sözcük seçimi

Soyadı Nizamnamesi'nin 5. maddesi açıktır: “Yeni takılan soyadları Türk dilinden alınır.” Kanunun ve nizamnamenin uygulandığı yıllar, dilin kendisi üzerine yoğun tartışmaların yaşandığı bir döneme denk gelir. Ulus, ülkü, önder gibi sözcükler o sırada gazetelerde ve kitaplarda sıkça geçiyordu ve seçilen soyadları arasında da karşımıza çıkar. Bu kategori o dönemin ad modasını sözcükler üzerinden anlatır. Adı taşıyanların görüşleri hakkında hiçbir şey söylemez.

Bir ayrıntı: Kanun No. 2587, 24 Kasım 1934'te Cumhurbaşkanı Kemal'e ATATÜRK soyadını verdi. Kanunla verilmiş bir ad olduğu için ayrı tutulur ve -türk ile biten adların otomatik listelerine katılmaz.

Örnekler

Yurtsever ‘yurdunu seven’ demektir: yurt ile sev- fiilinden -er ekiyle kurulan sıfatın birleşimi. TDK onu ‘vatansever’ karşılığı olarak verir.

Ulus Eski Türkçede ‘halk, ülke, devlet’ gibi anlamlarla geçer; aynı sözcük Moğolcada da vardır. Bugün ‘millet’ karşılığıdır.

Ülkü ‘ulaşılmak istenen yüksek amaç, ideal’ anlamına gelir. Sözlükler onu genellikle Eski Türkçedeki ülgü ‘ölçü, pay’ sözcüğüne bağlar; bugünkü anlamı dil devrimi yıllarında yerleşmiştir.

Önder ‘yol gösteren, lider’ demektir ve ön ‘ileri, ön taraf’ köküne bağlanır.

Yurdakul ‘yurduna hizmet eden’ diye okunur: yönelme ekli yurda ile kul ‘hizmetkâr’.

İleri yalın bir sözcüktür: ‘ön taraf, öne doğru’, mecazen ‘gelişmiş’.

Neden ilginç

Bu adlar bir dönemin kelime dağarcığını saklar. Birkaç sözcük, birbirinden farklı pek çok bileşikte yeniden belirir: -türk ile bitenler, yurt- ile başlayanlar, ulus ve ülkü çevresinde kurulanlar. Ulusoy örneğin ulus ile soy ‘soy, nesil’ sözcüklerini birleştirir; soy sözcükleri kategorisinde yer alır, bu kategori ona ikincil etiket olarak eklenir.

Bir de yanlış okuma tuzağı var. Türkmen sözcüğü Türk içerir, ama tarihî bir topluluk adı olarak Oğuz boyları sayfasında ele alınır. Ulu ve Yüce ise ‘büyük, yüce’ anlamlarıyla başka kümelere girer. Kural basittir: kategoriyi sözcüğün anlamı belirler, ses benzerliği değil.

Kaynaklar1,2,3,4,5

Bu kategorideki tüm soyadları

#SoyadıAnlamıKökenSıraHarf
01 Öztürk öz Türk, katıksız Türk Türkçe 8 6
02 Acartürk atak, cesur Türk Türkçe – 8
03 Aktürk dürüst, alnı ak Türk Türkçe – 6
04 Aktürkoğlu Aktürk’ün oğlu Türkçe – 10
05 Akyurt ak yurt Türkçe – 6
06 Alptürk yiğit Türk Türkçe – 7
07 Altınel altın yurt; altın el Türkçe – 7
08 Altıok altı ok Türkçe – 6
09 Altunel altın yurt, altın ülke Türkçe – 7
10 Arıtürk arı Türk Türkçe – 7
11 Arslantürk aslan gibi Türk Türkçe – 10
12 Asiltürk soylu Türk Türkçe – 8
13 Aslantürk aslan gibi Türk Türkçe – 9
14 Atamtürk Türk atam Türkçe – 8
15 Ataseven atasını seven Türkçe – 8
16 Atasever atasını seven Türkçe – 8
17 Atatürk Türklerin atası Türkçe – 7
18 Ayyıldız ay ve yıldız; bayraktaki simge Türkçe – 8
19 Baştürk önder Türk Türkçe – 7
20 Bayrak sancak Türkçe – 6
21 Birlik beraberlik Türkçe – 6
22 Cantürk canı Türk, yürekten Türk Türkçe – 7
23 Çelikyurt çelik gibi yurt Türkçe – 9
24 Demirağ demir ağ, demiryolu ağı Türkçe – 7
25 Devrim köklü değişim, inkılap Türkçe – 6
26 Elbir birlik, ittifak Türkçe – 5
27 Erel yiğitler yurdu Türkçe – 4
28 Ertürk yiğit Türk Türkçe – 6
29 Eryurt yiğitler yurdu Türkçe – 6
30 Esentürk esen, sağlıklı Türk Türkçe – 8
31 Gençtürk genç Türk Türkçe – 8
32 Göktürk Göktürk hanedanının adı Türkçe – 7
33 Gürel güçlü halk; gürleyen Türkçe – 5
34 Hepileri hep ileri, daima ileriye Türkçe – 8
35 Hürriyet özgürlük Arapça – 8
36 İleri öne doğru, ilerlemiş Türkçe – 5
37 İlgezdi ili gezdi, yurdu dolaştı Türkçe – 7
38 Kamu halk, kamu; bütün Türkçe – 4
39 Kent şehir Diğer – 4
40 Kocatürk ulu Türk, büyük Türk Türkçe – 8
41 Korutürk Türk’ü koruyan Türkçe – 8
42 Koyutürk katıksız Türk Türkçe – 8
43 Köktürk Göktürk, Kök Türk Türkçe – 7
44 Kuran kurucu Türkçe – 5
45 Kurtuluş kurtulma, bağımsızlık Türkçe – 8
46 Kurucu kurucu, kuran kişi Türkçe – 6
47 Milli ulusal, millete ait Arapça – 5
48 Önal öne geç, öncü ol Türkçe – 4
49 Önder lider, kılavuz Türkçe – 5
50 Özdil öz dil, arı dil Türkçe – 5
51 Özerk kendi kendini yöneten Türkçe – 5
52 Özgen özgür, hür Türkçe – 5
53 Özgür hür Türkçe – 5
54 Özgürgün özgür gün Türkçe – 8
55 Özil öz yurt, kendi ili Türkçe – 4
56 Özker özgür, bağımsız Türkçe – 5
Sıra: TÜİK ADNKS 2025 ulusal ilk 30. Liste sözlüğe yeni soyadları eklendikçe büyür.1

Sık sorulanlar

Öztürk ne anlama gelir ve ne kadar yaygındır?

Öz ‘saf, gerçek’ ile Türk sözcüğünden kurulur. Öztürk, TÜİK ADNKS 2025 verilerinde 586.831 kişiyle ülke genelinde 8. sıradadır.

Bu soyadları taşıyanların görüşleri hakkında bir şey söyler mi?

Hayır. Sayfa yalnızca sözcüklerin anlamını ve 1934 dönemindeki ad modasını anlatır.

Atatürk neden bu listede ayrı tutulur?

Bu soyadı 24 Kasım 1934 tarihli Kanun No. 2587 ile Cumhurbaşkanı Kemal'e verilmiştir; bu yüzden -türk adlarının otomatik listelerine katılmaz.

Kaynaklar

  1. 1Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) · ADNKS, TÜİK Nüfus İsim Portalı: En çok kullanılan soyisimler (ADNKS)
  2. 2Türk Dil Kurumu, TDK Güncel Türkçe Sözlük
  3. 3Sevan Nişanyan, Nişanyan Sözlük
  4. 4T.C. Resmî Gazete / Mevzuat Bilgi Sistemi (mevzuat.gov.tr), Soyadı Nizamnamesi (Bakanlar Kurulu Kararı 2/1759)
  5. 5T.C. Resmî Gazete / Mevzuat Bilgi Sistemi (mevzuat.gov.tr), Kemal Öz Adlı Cümhur Reisimize Verilen Soy Adı Hakkında Kanun (Kanun No. 2587)