Akrabalık ve aile

Kardeş (ad): aynı anneden ya da babadan doğmuş kişilerin birbirine göre adı. Sözcüğün eski biçimi *karındaş*tır. Karın ‘karın, ana rahmi’ ile ortaklık bildiren -daş ekinden kurulur; tam anlamı “aynı karından olan”dır. TDK ve etimoloji sözlükleri bu açıklamada birleşir. Kardeş ve çoğulu Kardeşler, bir akrabalık sözcüğünün soyadına dönüşmesinin en yalın örneklerindendir.

Akraba adları nasıl soyadı oldu

1934'ten önce çoğu insanın resmî bir aile adı yoktu. Kişiler baba adıyla, lakabıyla ya da bir akrabaya göre anılırdı: “dayının oğlu”, “emminin oğlu”. Soyadı Kanunu (Kanun No. 2525) yürürlüğe girince bu gündelik anılışların bir kısmı kütüğe geçti. Soyadı Nizamnamesi'nin 6. maddesi soyadının ya yalnız başına ya da “(oğlu)” ile kullanılacağını söyler. Akrabalık sözcüklerinin bu kadar sık -oğlu ile görülmesi bu yüzden şaşırtıcı değildir.

Biçim açısından üç kalıp öne çıkar:

• Yalın sözcük: Ata, Kardeş, Yeğen, Torun, Bacı.
• Sözcük + -oğlu: Babaoğlu, Dayıoğlu, Emmioğlu.
• Bileşik ya da çoğul: Babacan (baba + can), Kardeşler (kardeş + -ler).

Örnekler ve anlamları

Ata Eski Türkçeden beri ‘baba; ced, ata’ anlamındadır. Atay ya da Atalay gibi adlarda ise ata bir ad öğesi olarak çalışır; onlar başka bir kategoride yer alır.

Babaoğlu ‘babanın oğlu’ demektir. Baba Türkçede çok eski, çocuk dilinden gelen bir sözcüktür; birbiriyle akraba olmayan pek çok dilde benzer biçimleri vardır.

Dayıoğlu dayı, yani ‘annenin erkek kardeşi’ ile kurulur. Türkçe iki amcayı ayrı sözcüklerle karşılar; dayı anne tarafının Türkçe adıdır.

Emmioğlu ‘amcanın oğlu’ anlamına gelir. Emmi, Arapça ʿamm ‘amca’ kökünden gelen ve halk ağzında yaşayan biçimdir; ölçünlü dil amca der.

Babacan iki sözcüğün birleşimidir: baba ve Farsçadan gelen can ‘ruh, hayat’. Gündelik dilde babacan sıfat olarak ‘sıcak, koruyucu, baba gibi’ anlamını da taşır.

Yeğen ‘kardeş çocuğu’ demektir ve Türkçe bir sözcüktür. Torun ‘çocuğun çocuğu’dur; o da Türkçedir. Bacı ise ‘abla, kız kardeş’ anlamında kullanılır.

Dikkat çeken yan

Akrabalık adları ailenin içinden bakar. Bir meslek adı aileyi çarşıya, bir yer adı bir şehre bağlar; Dayıoğlu ise bir aileyi başka bir akrabaya göre tanımlar. Bu, soyadları çıkmadan önceki gündelik konuşmanın sesidir. Yine de belirli bir ailenin eskiden böyle anıldığını söylemek belge ister. Sözcüğün anlamı, ailenin hikâyesini tek başına anlatmaz.

Bir yakın örnek: Atatürk de ata sözcüğünü içerir, ama ayrı bir kanunla, Kanun No. 2587 ile verilmiştir. Bu yüzden burada değil, yurt ve ulus sözcükleri arasında ele alınır.