Atatürk, İnönü ve verilen soyadları

“Atatürk” soyadı nasıl verildi?

Soyadı Kanunu herkesin kendi soyadını seçmesini öngörüyordu. Cumhurbaşkanı için ise ayrı bir kanun çıktı.

2587 sayılı Kanun, 24 Kasım 1934’te kabul edildi ve Resmî Gazete’nin 27 Kasım 1934 tarihli, 2865 sayılı nüshasında yayımlandı. Kanunun başlığı, “Kemal Öz Adlı Cümhur Reisimize Verilen Soy Adı Hakkında Kanun”dur. Birinci maddesi tek cümledir:

“KEMAL öz adlı Cümhur Reisimize ATATÜRK soy adı verilmiştir.”

İkinci madde, kanunun yayım tarihinden itibaren geçerli olduğunu söyler. Üçüncü madde, kanunu Büyük Millet Meclisi’nin yürüteceğini belirtir. Kanun üç maddedir. Soyadı Kanunu bu tarihte henüz yürürlüğe girmemişti; 2 Ocak 1935’i bekliyordu.

Başkaları “Atatürk” soyadını alabilir mi?

Hayır. Bir ay sonra 2622 sayılı Kanun çıktı. 17 Aralık 1934’te kabul edildi, Resmî Gazete’nin 24 Aralık 1934 tarihli, 2888 sayılı nüshasında yayımlandı.

Kanunun birinci maddesine göre 2587 sayılı Kanunla verilen ATATÜRK soyadı “yalnız tek şahsına mahsustur”. Hiç kimse tarafından öz ad ya da soyadı olarak alınamaz, kullanılamaz ve kimse tarafından bir başkasına verilemez.

İkinci madde bir adım daha atar: “ATATÜRK” adının başına ya da sonuna başka söz eklenerek de öz ad veya soyadı alınamaz ve kullanılamaz.

Üçüncü madde, kanunun hükmünün 24 Kasım 1934’ten başladığını söyler. Yani yasak, soyadının verildiği güne geriye yürütüldü.

İsmet Paşa’ya “İnönü” soyadını kim verdi?

İnönü soyadı bir kanunla verilmedi. Atatürk’ün kendisi verdi.

Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi’nde 2025’te yayımlanan bir çalışma (Alan ve Polatoğlu), Atatürk’ün İsmet Paşa’ya “İnönü” soyadını 26 Kasım 1934’te verdiğini yazar. Çalışma, 26 Kasım 1934 tarihli Hâkimiyeti Milliye ve 27 Kasım 1934 tarihli Akşam gazetelerine dayanır. Aynı çalışmanın aktardığına göre Atatürk bu adı, İsmet Paşa’nın İnönü muharebelerinin başkomutanı olmasına bağlamıştır.

Resmî Gazete de bunu doğrular. Soyadı Nizamnamesini yürürlüğe koyan 24 Aralık 1934 tarihli kararnamenin altında Başvekil “İsmet İnönü” imzası vardır. Aynı kararnameyi Cumhurbaşkanı “K. Atatürk” olarak imzalamıştır.

Atatürk başka kimlere soyadı verdi?

Atatürk’ün yakın çevresindeki pek çok kişiye soyadı verdiği bilinir. Ancak dolaşımdaki listeler uzun ve çoğu kaynaksızdır. Biz burada yalnızca hakemli bir çalışmada yer alan örnekleri aktarıyoruz. Alan ve Polatoğlu’nun (2025) incelediği isimler şunlar:

• Fahrettin Altay. İran–Afgan sınır anlaşmazlığında hakemlik için İran’dayken Atatürk’ü yeni soyadı için tebrik etti; Atatürk’ün cevabı, çalışmanın aktardığına göre, “Siz de Altay oldunuz!” idi. Altay’ın kendi anılarında bu adı boyunun uzunluğuna ve Altay dağlarına bağladığı da aktarılır.
• Tevfik Rüştü Aras. Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü’ye Atatürk tarafından “Aras” soyadı verildi.
• Saffet Arıkan. Çalışma, “Arıkan” soyadının Atatürk tarafından verildiğini yazar.
• Celâl Bayar. “Bayar” soyadı da Atatürk tarafından verilmiştir.
• Salih Bozok. Atatürk’ün başyaveri ve Bozok (Yozgat) milletvekiliydi. Atatürk ona 1934’te, seçim bölgesine dayanarak “Bozok” soyadını verdi.
• Fahri Korutürk. Kendi anlattığına göre Atatürk’le Ankara’da bir lokantada karşılaştığında henüz soyadı almamıştı; Atatürk ona “Korutürk” adını önerdi. Çalışma bu olayı 1935’e tarihler.

Bu adların taşıdığı anlamlar üzerine yorumlar o çalışmanın kendi değerlendirmesidir. Biz burada yalnızca kimin hangi soyadını aldığını aktarıyoruz.

Kanun memurlara da soyadı verme yetkisi tanıdı mı?

Evet, ama bu “verilen soyadı” ile aynı şey değildir. Soyadı Kanunu’nun 8. maddesi, kendiliğinden soyadı seçmeyenlere ve anası babası belli olmayan çocuklara ad koyma yetkisini mülki amire verdi. Nizamnamenin 1934 metni de 2 Temmuz 1936’ya kadar soyadı seçmeyenlere vali, kaymakam ya da görevlendirdikleri kişilerin soyadı seçeceğini söylüyordu.

Bu yetkiyle kaç kişiye, hangi soyadlarının verildiğini gösteren derli toplu bir resmî veri yok. Bu yüzden belirli bir soyadının “memur tarafından verildiğini” ancak o aileye ait bir belge varsa söyleyebiliriz.

Bu adlar bugün soyadı istatistiklerinde var mı?

“Atatürk” soyadı 2622 sayılı Kanun nedeniyle başkası tarafından alınamaz. “Öztürk” gibi “-türk” ile biten soyadları ise ayrı bir konudur; yasak yalnızca “Atatürk” adına söz eklenerek oluşturulan adlarla ilgilidir. Öztürk, TÜİK’in ADNKS verilerinde Türkiye’nin en yaygın soyadları arasında yer alır.

Altay, Aras, Bayar, Bozok gibi soyadları da bugün birçok aile tarafından taşınır. Bir soyadının 1934’te ünlü bir kişiye verilmiş olması, bugün o soyadını taşıyan herkesin o kişiyle akraba olduğu anlamına gelmez. Aynı adı farklı aileler birbirinden bağımsız olarak seçmiş olabilir.