1935–1936: Soyadları nasıl seçildi ve kütüğe yazıldı?

Bu yazı hangi kaynağa dayanıyor?

Burada anlatılan süreç, Soyadı Nizamnamesinin Resmî Gazete’de 27 Aralık 1934’te yayımlanan ilk metnine ve Soyadı Kanunu’na dayanır. Nizamnamenin kayıt usulünü düzenleyen maddeleri 2009’da yürürlükten kaldırıldı. Yani aşağıdakiler bugünün kuralları değil, 1935–1936’da uygulanması öngörülen kurallardır.

Metinler sürecin nasıl kurgulandığını gösterir. Her köyde tam olarak böyle yürüyüp yürümediğini ise söylemez. Yerel uygulamayı anlatan arşiv çalışmaları ayrı bir konudur.

Süre ne zaman başladı, ne zaman bitti?

Soyadı Kanunu 2 Ocak 1935’te yürürlüğe girdi. Nizamnamenin 31. maddesi, soyadlarının 2 Ocak 1935 ile 2 Temmuz 1936 arasında yazdırılacağını söylüyordu. Bu son tarih, kanunun 7. maddesindeki iki yıllık sürenin bitimiydi.

Muhtarlar ve belediye başkanları defterlerin işini 2 Temmuz 1936’ya kadar bitirecek, onaylı defterleri 15 Temmuz 1936’ya kadar kaymakam ya da valiye teslim edecekti. Son günü beklemek de gerekmiyordu: Bir köyün ya da mahallenin yazımı bitince defter hemen onaylanıp gönderilebilirdi.

Soyadını kim bildiriyordu?

Kural olarak aile reisi. 31. maddeye göre her aile reisi, evinde soyadı seçme hakkı kendisine ait olanlar için ad seçiyor, seçme hakkı başkasına ait olanlara da seçtiriyordu. Seçilen adları köyde muhtar ve ihtiyar heyetine, şehirde mahallenin belediye temsilcisine yazdırıyordu.

Kendi soyadını bizzat yazdırmak isteyen reşit erkekler ve dullar da aynı süre içinde başvurabiliyordu. Kanunun 5. maddesi zaten ayırt etme gücüne sahip reşit kişiye kendi soyadını seçme serbestliği tanıyordu.

Soyadı defteri neydi?

Sürecin merkezinde soyadı defterleri vardı.

• Köyde: Muhtar ve ihtiyar heyeti, nüfus dairesinin verdiği örneğe göre köyde yaşayan herkesi aile sırasıyla deftere yazıyor, karşılarına soyadlarını geçiriyordu. Köyde yaşayan her kişinin bu deftere yazılması zorunluydu.
• Şehirde ve kasabada: Her belediye her mahalleye bir temsilci ya da memur atıyor, bu kişi mahallenin bütün sakinlerini Nüfus Genel Müdürlüğünün hazırladığı örneğe göre deftere geçiriyordu.
• Ayrı defterler: Köyün yerlileri ile dışarıdan gelenler ayrı defterlere yazılıyordu. Göçebeler de, bir yerde nüfusa kayıtlı olsunlar ya da olmasınlar, deftere yazılıyor; kayıtlı oldukları nüfus dairesi işaretleniyordu.

Her ev hizasına, soyadı seçme hakkı olan kişi imza atıyordu. İmzası olmayan mührünü basıyor, mührü de olmayan parmak izini koyuyordu. Okuma yazma bilmemek kayıt dışı kalmak için bir gerekçe değildi.

Defterler nereye gidiyordu?

Muhtarlar defterin altını ihtiyar heyetine de onaylatıyor, bir nüshasını alındı karşılığında kaymakama ya da il merkezinde nüfus müdürlüğüne veriyordu. Öteki nüsha köy odasında saklanıyor, sonraki muhtara demirbaş olarak devrediliyordu.

Şehirde mahalle temsilcileri defteri belediye başkanına, belediye başkanı da encümene onaylattıktan sonra kaymakam ya da valiye teslim ediyordu.

Kaymakam ve valiler defterleri nüfus müdürlerine imza karşılığı veriyordu. Defterler ciltlenip demirbaş eşya gibi saklanıyordu. Her deftere, hane numarasına benzer biçimde bir soyadı numarası veriliyordu.

Soyadı kütüğe nasıl işleniyordu?

Nüfus memurları defterlerdeki soyadlarını köy ve mahallenin esas nüfus kütüklerine işliyor, sonra kişilerin doğum kâğıtlarına yazıp nüfus dairesinin mühürü ve memurun imzasıyla onaylıyordu.

İş büyüktü. Kanunun 9. maddesi valilere ve kaymakamlara başka dairelerden memur alıp nüfus dairelerinde çalıştırma yetkisi verdi. Nizamname, gerektiğinde köylere ve mahallelere ücreti köy sandığından ya da belediyeden ödenecek geçici memurlar atanabileceğini de söylüyordu.

Memurlar denetçi gibi de çalışıyordu. Kütüğe işlerken kanuna ve özellikle nizamnamenin 7–12. maddelerine aykırı bir ad görürlerse onu işlemiyor, kaymakam ya da valiye bildiriyordu. Vali ve kaymakamlar gerekli emri 24 saat içinde vermek zorundaydı.

Defterlere girmeyenler ne yaptı?

Defterler teslim edildikten sonra açıkta kaldığı anlaşılanlar için ayrı bir “soyadı kâğıdı” dolduruluyordu. Kâğıdı soyadını seçmeye yetkili kişi imzalıyor, muhtar ya da belediye görevlisi onaylıyordu. Sonra bu kâğıtlar da deftere ve kütüğe işleniyordu.

2 Temmuz 1936’ya kadar hiç soyadı seçmeyenlere ise vali, kaymakam ya da görevlendirdikleri kişiler soyadı seçiyor ve kütüğe yazdırıyordu. Bu kişiler o soyadını kullanmak zorundaydı.

Aynı adı seçenler ne oldu?

Birbirinin akrabası olmayan kişiler aynı köyde, kasabada ya da şehirde aynı soyadını seçmişse ad ilk başvurana kalıyordu. Ötekiler değiştirmek zorundaydı. Direnenlerin adına “büyük”, “küçük” gibi bir sıfat ya da başka bir ek konuyordu. Aynı ailenin başka bir yerde tescil ettirdiği soyadını, ailenin başka yerlerdeki üyelerinin taşıması ise bu kuralın dışındaydı.

Bedeli ve cezası neydi?

Soyadı defterlerine, kâğıtlarına, dilekçelere ve doğum kâğıtlarına yazılacak şerhlere pul yapıştırılmıyordu. Soyadı almak harçsızdı.

Süresinde soyadını bildirmeyenlere beş liradan on beş liraya kadar hafif para cezası öngörülmüştü. İşini ihmal eden muhtarlar, ihtiyar heyeti üyeleri ve belediye görevlileri için ceza on liradan elli liraya kadardı. Memurlara ise kaymakam bir haftalığa, vali on beş günlüğe kadar maaş kesme cezası verebiliyordu.

Doğan bebekler ne oldu?

Nizamnamenin 48. maddesi açıktı: 2 Ocak 1935’ten itibaren nüfus memurları doğumları soyadıyla birlikte yazacak, “soyadsız hiç bir doğum” yazmayacaktı. Yeniden vatandaşlığa alınanlar da kütüğe soyadlarıyla birlikte geçiyordu.

Bir ayrıntı da devletin tepesinden. Nizamnameyi yürürlüğe koyan 24 Aralık 1934 tarihli kararnamenin altında “K. Atatürk” imzası var. Başvekil “İsmet İnönü”, İktisat Vekili “C. Bayar”, Sıhhat Vekili “Dr. R. Saydam” olarak imzalamış. Yani bakanlar, kanun yürürlüğe girmeden önce yeni soyadlarını kullanmaya başlamıştı.