1934’te hangi soyadları yasaklandı ve neden?

Kanun neyi yasakladı?

Soyadı Kanunu’nun 3. maddesi tek cümledir: “Rütbe ve memuriyet, aşiret ve yabancı ırk ve millet isimleriyle umumi edeplere uygun olmıyan veya iğrenç ve gülünç olan soyadları kullanılamaz.”

Bu cümlede dört grup var:

1. Rütbe ve memuriyet adları. Askerî rütbeler ve devlet görevleri.
2. Aşiret adları.
3. Yabancı ırk ve millet adları.
4. Genel adaba aykırı, iğrenç ya da gülünç adlar.

Kanun, yasağın kimleri kapsadığını da açıkça söyler: “kullanılamaz.” Yani yalnızca yeni seçilecek adlar değil, o güne kadar kullanılan soyadları da bu ölçüye tabiydi.

Nizamname bu listeye ne ekledi?

Soyadı Nizamnamesi, aynı yasakları beş maddeye ayırdı ve biraz genişletti:

• Madde 7: Yabancı ırk ve millet adları soyadı olamaz.
• Madde 8: Bir aşirete ya da kabileye “ilişik anlatan”, yani bağlılık bildiren soyadları kullanılamaz ve yeniden konamaz.
• Madde 9: “Eski ve yeni” devlet kadrosundaki rütbe ve memuriyetleri bildiren soyadları kullanılamaz.
• Madde 10: Genel adaba aykırı, gülünç, iğrenç adlara ek olarak “hakaret anlatan” adlar da yasak.
• Madde 11: Tarihte ün kazanmış büyüklerle bağ anlatan soyadları, bu bağ resmî kayıt ve belgelerle kanıtlanmadıkça kullanılamaz.

Üç fark göze çarpar. Kabile de aşiretin yanına eklendi. Rütbe yasağı açıkça “eski” devlet kadrosunun rütbe ve memuriyetlerini de kapsadı. Ünlü kişilerle bağ kuran adlar ise kanunun 6. maddesinde dava konusu olarak geçiyordu; nizamname bunu doğrudan bir yasak hâline getirdi.

Nizamname bir de olumlu kural koydu: Yeni soyadları Türk dilinden alınacaktı (md. 5). Bu bir yasak listesi değil, bir ölçüydü. Bir adın yasak olmaması onu kendiliğinden uygun kılmıyordu; Türkçeden alınmış olması da bekleniyordu.

Rütbe ve unvan yasağı neden vardı?

Kanunun ve nizamnamenin metni gerekçe yazmaz. Yine de metinlerin birlikte okunması bir mantık gösterir.

Soyadı Kanunu ile aynı yıl, 26 Kasım 1934’te 2590 sayılı Kanun çıktı. Bu kanun ağa, hacı, hafız, hoca, molla, efendi, bey, beyefendi, paşa, hanım, hanımefendi ve hazretleri gibi lakap ve unvanları kaldırdı. Vatandaşların kanun önünde ve resmî belgelerde “yalnız adlariyle” anılacağını söyledi. Bkz. Lakap ve Unvanlar Kanunu.

Unvanlar kaldırılırken soyadı olarak geri gelmeleri, bu düzenlemenin amacıyla çelişirdi. Soyadı Kanunu’nun 3. maddesi ile nizamnamenin 9. maddesi bu kapıyı kapattı. Kanunun 6. maddesi ayrıca “kanunla taayyün eden unvanlar”ı saklı tuttu. Yani kanunla belirlenmiş unvanlar bu yasağın konusu değildi.

Ünlü kişilerle bağ kuran adlar neden yasaktı?

Nizamnamenin 11. maddesi, tarihte ün kazanmış bir kişiyle akrabalık iddiası taşıyan bir soyadını ancak belgeyle kanıtlanırsa kabul ediyordu. Kural yeni bir soyadı sistemi kurulurken kimsenin belgesiz bir soy iddiasını resmî kütüğe geçirmemesini sağlıyordu. Metin bundan fazlasını söylemez.

Benzer bir mantık, Atatürk soyadı için de işletildi. 2622 sayılı Kanun, bu soyadının yalnızca onun şahsına ait olduğunu, başka kimse tarafından alınamayacağını ve başına ya da sonuna söz eklenerek de kullanılamayacağını hükme bağladı. Bkz. Atatürk, İnönü ve verilen soyadları.

“-yan, -of, -viç” ek listesi nereden geliyor?

İnternette çok tekrarlanan bir cümle var: Soyadı Nizamnamesi -yan, -of, -ef, -viç, -is, -dis, -pulos, -aki, -zade, -mahdumu, -veled ve -bin gibi ekleri yasakladı.

Bu liste nizamnamede yok. Resmî Gazete’de yayımlanan 1934 metnini de, bugün yürürlükteki metni de okuduk. Soyadı Kanunu’nda da böyle bir liste yer almıyor. Metinlerde ek ya da son ek adına geçen tek kural, soyadının “tek başına ya da (oğlu) ile birlikte” kullanılacağıdır (md. 6).

Listenin ilk nerede ortaya çıktığını güvenilir bir kaynakla belirleyemedik. Bir genelgeden, bir uygulama talimatından ya da sonradan yapılmış bir özetten gelmiş olabilir; ama bunu gösteren bir belge görmedik. Bu yüzden listeyi “sıkça tekrarlanan ama kaynağı belirsiz bir iddia” olarak anıyoruz. Belgeli bir kaynağı olan okurlarımızdan haber bekliyoruz.

Yasaklar uygulandı mı?

Kanun bir denetim yolu öngördü. Kanunun 6. maddesine göre Cumhuriyet savcısı, mülki amirin yazısı üzerine, yasak bir soyadı kullananların bu adı değiştirmesini mahkemeden isteyebilirdi. Nizamnamenin 1934 metni nüfus memurlarına, defterleri kütüğe işlerken 7–12. maddelere aykırı adları işlememe ve durumu kaymakama ya da valiye bildirme görevi verdi.

Yine de 3. maddeye aykırı soyadları kütüklere girmiş olmalı. 2017’de 7039 sayılı Kanun ve 2019’da 7196 sayılı Kanun, “2525 sayılı Soyadı Kanununun 3 üncü maddesine aykırı soyadları”nın mahkeme kararı aranmadan, bir defaya mahsus değiştirilebilmesi için süreli bir yol açtı. Böyle bir düzenleme, bu adlardan kütükte bulunduğunu varsayar. Hangi adlar olduğunu ya da kaç kişiyi ilgilendirdiğini bu kanunlar söylemez. Bkz. bugün soyadı değiştirme.

Bugün hangi kurallar geçerli?

Kanunun 3. maddesi ve nizamnamenin 5–11. maddeleri bugün de yürürlükte. Yeni bir soyadı Türkçeden alınmalı, bu yasaklara takılmamalıdır. Aykırı bir adın değiştirilmesi için Cumhuriyet savcısı yerleşim yerindeki asliye hukuk mahkemesinde dava açar (Nizamname md. 12, 2009 metni).

Bir not: Bu sitede soyadlarının dilsel kökenini anlatıyoruz. Bir sözcüğün hangi dilden geldiği, o soyadını bugün taşıyan insanların kökeni hakkında bir şey söylemez. 1934 yasaklarını da sözcük biçimleriyle ilgili kurallar olarak ele alıyoruz.