Soyadı Nizamnamesi: 1934 kuralları madde madde

Soyadı Nizamnamesi nedir?

Soyadı Kanunu yalnızca on beş maddeydi. 13. maddesi, uygulamanın bir nizamname ile gösterileceğini söylüyordu. Soyadı Nizamnamesi bu boşluğu doldurdu.

Metin önce Şûrayı Devlet’te görüşüldü. İcra Vekilleri Heyeti 24 Aralık 1934’te onayladı (karar sayısı 2/1759). Resmî Gazete’nin 27 Aralık 1934 tarihli, 2891 sayılı nüshasında yayımlandı. 53. maddeye göre hükümleri 2 Ocak 1935’ten itibaren uygulanacaktı; bu, kanunun yürürlük tarihiyle aynı gündür.

1934 metni altı bölüm ve 54 maddeden oluşuyordu. Kanunda bir iki cümleyle geçen konuları, kimin neyi hangi deftere yazacağına kadar ayrıntılandırdı.

Yeni soyadları hangi dilden alınacaktı?

Beşinci madde kısadır: “Yeni takılan soyadları Türk dilinden alınır.” Bu, kanunda olmayan bir kuraldı. Kanun yasakları sayıyordu; nizamname ise olumlu bir ölçü koydu.

Altıncı madde biçimle ilgilidir. Soyadı ya tek başına ya da “oğlu” ile birlikte kullanılır. Yani “Demir” de “Demiroğlu” da kurala uygundu.

Neler yasaklandı?

Nizamname, kanunun 3. maddesindeki yasakları beş ayrı maddeye böldü:

• Madde 7: Yabancı ırk ve millet adları soyadı olamaz.
• Madde 8: Bir aşirete ya da kabileye bağlılık anlatan soyadları kullanılamaz ve yeniden konamaz.
• Madde 9: Eski ve yeni devlet kadrosundaki rütbe ve memuriyetleri bildiren soyadları kullanılamaz.
• Madde 10: Genel adaba aykırı, gülünç, iğrenç ya da hakaret anlatan soyadları kullanılamaz.
• Madde 11: Tarihte ün kazanmış büyüklerle bağ anlatan soyadları, bu bağ resmî kayıt ve belgelerle kanıtlanmadıkça kullanılamaz.

“Hakaret anlatan” adlar ve “eski” devlet kadrosundaki rütbeler, kanunun lafzına nizamnameyle eklenmiş ayrıntılardır. 12. madde, bu maddelere aykırı adların kütüğe yazılamayacağını; yazılmışsa çizilip yerine yenisinin yazılacağını söylüyordu.

Sık tekrarlanan bir iddiaya da değinelim. İnternette “-yan, -of, -ef, -viç, -is, -dis, -pulos, -aki, -zade, -mahdumu, -veled, -bin ekleri nizamnameyle yasaklandı” cümlesi çok dolaşır. Nizamnamenin 1934 metninde de bugünkü metninde de böyle bir ek listesi yoktur. Listenin kaynağı belirsizdir; bkz. yasaklanan soyadları.

Aynı soyadını iki aile alabilir miydi?

1934 metninin 13. ve 14. maddeleri bu soruya ayrıntılı cevap verir. Aynı soydan gelen aileler ortak bir soyadı seçebilirdi. Ama aynı soydan olmayanlar ortaklaşa aynı soyadını alamazdı.

Bir köyde, kasabada ya da şehirde birbirinin akrabası olmayan kişiler aynı soyadını seçmişse ad ilk başvurana veriliyor, ötekilerinki değiştiriliyordu. Değiştirmemekte direnenlerin adına “büyük”, “küçük” gibi bir sıfat ya da başka bir ek konarak ayrım yapılıyordu. Birden çok nüfus dairesi olan şehirlerde her daire bu kural için ayrı bir kasaba sayılıyordu.

Bu kural bugün yürürlükte değil. 13. ve 14. maddeler 2009’da yürürlükten kaldırıldı.

Kimin soyadını kim seçiyordu?

Üçüncü bölüm “Soyadı seçim hak ve vazifesi” başlığını taşır. 1934 metnine göre:

• Evlilik içinde doğan çocuk babasının soyadını taşıyordu.
• Kadın evlenince babasının soyadını bırakıp kocasınınkini alıyordu. Kocası ölen kadın isterse kocasının soyadını sürdürebilir, isterse bir yıl içinde baba soyadına dönebilirdi.
• Baba, reşit olmayan çocukları için soyadı seçiyordu. Mümeyyiz reşit kişi kendi soyadını seçmekte serbestti.
• Aynı evde yaşayan akrabaların soyadlarını seçtirip nüfusa yazdırmak aile reisinin göreviydi.
• Anası babası belli olmayan çocukların soyadını köyde muhtar ve ihtiyar heyeti, şehirde belediye temsilcisi, mülki amirin onayıyla seçiyordu.

2 Temmuz 1936’ya kadar soyadı seçmeyenlere ise vali, kaymakam ya da görevlendirdikleri kişiler soyadı seçiyordu. Bu kişiler o adı kullanmak zorundaydı.

Soyadları kütüğe nasıl yazıldı?

Dördüncü ve beşinci bölümler işin pratiğini anlatır: soyadı defterleri, muhtarlar, belediye temsilcileri, imzalar ve son tarihler. Bunu ayrı bir yazıda ele aldık: soyadları nasıl seçildi ve kaydedildi.

Kısaca: 2 Ocak 1935 ile 2 Temmuz 1936 arasında her aile reisi seçtiği adları muhtara ya da belediye temsilcisine yazdırdı. Defterler onaylanıp kaymakamlara ve valilere, oradan nüfus dairelerine gitti. 48. maddeye göre 2 Ocak 1935’ten itibaren hiçbir doğum soyadsız yazılamıyordu.

Nizamname bugün yürürlükte mi?

Yürürlükte, ama 1934’teki hâliyle değil. 25 Mart 2009 tarihli ve 2009/14848 sayılı Bakanlar Kurulu kararı metni büyük ölçüde değiştirdi. Değişiklik 29 Nisan 2009’da yürürlüğe girdi. Yazım ve kayıt usulünü düzenleyen 31–52. maddeler başta olmak üzere birçok madde kaldırıldı.

Bugün yürürlükte kalan çekirdek şudur:

• Her Türk vatandaşı soyadı taşımak zorundadır; soyadı olmayanlara kendi belirledikleri soyadı mülki amirlerce aile kütüğüne yazdırılır (md. 1).
• Yeni soyadları Türk dilinden alınır (md. 5); soyadı tek başına ya da “oğlu” ile kullanılır (md. 6).
• 7–11. maddelerdeki yasaklar aynen duruyor.
• Bu yasaklara aykırı adların değiştirilmesi için Cumhuriyet savcısı yerleşim yerindeki asliye hukuk mahkemesinde dava açar (md. 12).
• 17. madde, kadının evlenmekle kocasının soyadını alacağını, ancak yazılı başvuruyla önceki soyadını kocasının soyadının önünde kullanabileceğini söyler.

Son madde konusunda bir not: Bu kuralın Medeni Kanun’daki karşılığı olan 187. madde, Anayasa Mahkemesi kararıyla iptal edildi ve iptal 28 Ocak 2024’te yürürlüğe girdi. Nizamnamenin metni ise henüz değişmedi. Güncel durumu bugün soyadı değiştirme yazımızda anlatıyoruz.