Kalem, ilim ve hekimlik

Dilmaç “tercüman” demektir ve Türkçenin dünyaya en uzağa yolculuk etmiş sözcüklerinden biridir. Eski Türkçedeki tilmaç biçimi Macarcaya tolmács olarak, Slav dillerine de benzer biçimlerle geçmiştir. Almanca Dolmetscher “tercüman” sözcüğü bu yolun sonundadır. Yani bir Alman tercümanın meslek adı ile Dilmaç soyadı aynı kökü paylaşır. Bu grup, yazı, çeviri, bilgi ve şifa işlerinin adlarından gelen soyadlarını toplar.

Yazanlar

Yazıcı, Türkçe yaz- “yazmak” fiilinden türemiş bir addır ve Osmanlı döneminde yazı işleri gören kişiyi anlatırdı. Soyadı olarak bu grubun en yaygın üyelerindendir. TÜİK ADNKS 2025 verilerine göre Yazıcı, Rize'de 4.139 kişiyle ilin 2. en yaygın soyadıdır. Yazıcı, aynı yılın verilerinde Trabzon'da 4.931 kişiyle 14. sıradadır. Yazıcıoğlu ise aynı sözcüğün baba adı kalıbıdır.

Kâtip aynı işi Arapça bir sözcükle anlatır: kātib “yazan”. TDK sözcüğü düzeltme işaretiyle yazar ve soyadında da Kâtip, Kâtipoğlu biçimleri görülür. Kitap ve kâtip aynı Arapça k-t-b “yazmak” kökünden gelir; Kitapçı soyadı bu ailenin çarşıya açılan koludur.

Şifa ve yapı

Hekim Arapça ḥakīm sözcüğündendir. Kaynak dilde asıl anlamı “bilge”dir; Türkçede hekimliği, yani hastayı tedavi eden kişiyi anlatır hâle gelmiştir. Hekimoğlu bu sözcüğün -oğlu biçimidir. Cerrah da Arapçadır (jarrāḥ) ve yara tedavi eden, ameliyat yapan kişiyi anlatır. Mimar Arapça miʿmār sözcüğünden gelir ve yapıyı tasarlayıp yapımını yöneten kişidir.

Kalıplar

Bu grupta üç yapı öne çıkar. Türkçe bir fiilden türeyen ad: Yazıcı. Alıntı meslek adının yalın kullanımı: Kâtip, Hekim, Cerrah, Mimar. Ve -oğlu ile kurulan baba adı biçimi: Hekimoğlu, Kâtipoğlu. Soyadı Nizamnamesi'nin 6. maddesi bir soyadının yalnız ya da “(oğlu)” ile kullanılabileceğini belirtir.

1934 ile ilişkisi

Soyadı Kanunu'nun 3. maddesi “rütbe ve memuriyet” adlarını soyadı olarak yasaklıyordu; Nizamname'nin 9. maddesi de eski ve yeni devlet kadrosundaki rütbe ve memuriyet adlarını sayar. Kâtip gibi bir sözcük hem bir meslek hem de bir görev adı olabilir. Böyle soyadları bugün kayıtlarda bulunur. Tek bir soyadı için seçilme nedeni belge olmadan açıklanamaz. Aynı yıl çıkan 2590 sayılı Kanun ise hoca gibi lakap ve unvanları kaldırmıştı; hoca “öğretmen” anlamıyla bu grubun kıyısında durur.

Neden ilginç?

Bu soyadları bir okuma yazma ve bilgi dünyasının izini taşır. Türkçe yazıcı ile Arapça kâtip aynı işi anlatır ve yan yana yaşar. Dilmaç ise sözcüklerin de göç ettiğini hatırlatır. Ama bir soyadı ailenin mesleğini kanıtlamaz; yalnızca sözcüğün hikâyesini taşır.