Yiyecek, çarşı ve ticaret

Eski bir çarşıya girdiğinizi düşünün. Önce kasap dükkânı gelir, ardından şerbet ve susam kokan helvacı, köşede tartısıyla bakkal, en dipte de kavanozlarla dolu attar. Bu dükkânların her biri bugün bir soyadı olarak yaşıyor. Çarşının sözlüğü, Türkiye'nin nüfus kütüklerine olduğu gibi taşınmıştır.

Sözcükler nereden geliyor?

Kasap Arapça qaṣṣāb sözcüğünden gelir ve “et kesip satan kişi” anlamına gelir. Helva yine Arapçadır (ḥalwā “tatlı”); helvacı, helva yapıp satan esnaftır. Bakkal Arapça baqqāl sözcüğüne dayanır. Kelime kaynak dilde önce sebze satıcısını anlatıyordu, Türkçede ise kuru gıda satan dükkâncının adı oldu. Attar da Arapçadır: ʿiṭr “güzel koku” kökünden türemiş, koku, baharat ve ilaç otu satan kişiyi anlatır.

Grubun Türkçe kökenli üyeleri de var. Aşçı, Eski Türkçeden beri kullanılan aş “pişmiş yemek” sözcüğüne -çı ekinin gelmesiyle kurulur. Balcı ise bal ile aynı ekin birleşimidir; sözlükler hem bal satanı hem arı yetiştireni bu adla karşılar, bu yüzden sözcük tarım ile ticaret arasında durur. Fırıncı soyadındaki fırın Yunanca fourni yoluyla Latince furnus sözcüğüne bağlanır. Tüccar ilginç bir örnektir: Arapçada tācir “tüccar” sözcüğünün çoğuludur, Türkçede ise tek kişi için kullanılır.

Biçim: yalın ad, -cı ve -oğlu

Bu soyadları üç kalıpta karşımıza çıkar. Birincisi meslek adının kendisidir: Kasap, Bakkal, Attar. İkincisi bir mal adına getirilen yapım ekidir: Helvacı, Şekerci, Kahveci. Üçüncüsü baba adı kalıbıdır: Kasapoğlu, Helvacıoğlu. Soyadı Nizamnamesi'nin 6. maddesi bir soyadının yalnız ya da “(oğlu)” ile birlikte kullanılabileceğini yazar. Esnaf lakabıyla anılan aileler bu yolu sık kullanmıştır. Bir mahallede “kasabın oğlu” diye bilinen ev, 1934'ten sonra Kasapoğlu olarak kütüğe geçebiliyordu.

1934 ve esnaf adları

Soyadı Kanunu (Kanun No. 2525) 21 Haziran 1934'te kabul edildi. Kanunun 3. maddesi rütbe ve memuriyet adlarını, aşiret adlarını ve yabancı ırk ve millet adlarını yasaklıyordu. Çarşı meslekleri bu listede yoktu. Bir zanaat ya da ticaret adı, devlet görevi sayılmadığı için soyadı olarak serbestçe seçilebiliyordu. Nizamname'nin 5. maddesi yeni soyadlarının Türk dilinden alınmasını istiyordu; kasap, bakkal, attar gibi sözcükler ise kökenleri ne olursa olsun yüzyıllardır Türkçenin gündelik söz varlığındaydı.

Neden ilginç?

Bu soyadları bir şehir ekonomisinin fotoğrafını verir. Helvacı, Kahveci, Şekerci gibi adlar ürünü; Bakkal ve Tüccar alışverişin kendisini anlatır. Ama bir ad yalnızca bir sözcüğün tarihini taşır. Bugün Kasap soyadını taşıyan birinin ailesinde kasap olduğu sonucu çıkmaz; soyadı, 1934'te bir kişinin seçtiği ya da ailenin önceden bilinen lakabıdır.