Zanaatlar: maden, ağaç, taş ve deri

Örsün üstünde kızaran demir, çekicin düzenli sesi, köşede körük: köy demircisinin dükkânını herkes bilirdi. Demir Türkçe bir sözcüktür; Eski Türkçede temür biçiminde geçer. Sonuna meslek eki -ci gelince demirci olur: demiri döven, ondan nal, balta ve saban demiri yapan usta. Soyadı olarak Demirci bu kategorinin en bilinen örneğidir. TÜİK ADNKS 2025 verilerine göre Demirci, Zonguldak'ta 11. sırada yer alır (3.122 kişi).

Malzeme adı, meslek adı

Bu soyadlarının çoğunda kalıp aynıdır: işlenen malzemenin adı ve -cı/-ci. Bakırcı bakırdan kazan ve sahan yapan ustadır; bakır da Türkçedir. Kalaycı bakır kapları kalaylar, yani yemek pişirilebilsin diye iç yüzlerini kalayla kaplar. Kalay sözcüğü Arapça qalaʿī yoluyla gelmiştir. Kuyumcu altın ve gümüş işler; sözlükler kuyum sözcüğünü kuy- “dökmek, akıtmak” fiiline bağlar. Taşçı, Camcı ve Çömlekçi de aynı yoldan türemiştir.

Kalıbın dışında kalanlar da vardır. Nalbant at nalı çakan kişidir ve Farsça naʿlband sözcüğünden gelir: Arapça naʿl “nal” ile Farsça -band “bağlayan”. Dülger ağaç yapı ustasıdır; sözcük Farsça kökenlidir. Marangoz Venedik İtalyancasındaki marangon sözcüğüne dayanır. Saraç eyer ve koşum takımı yapar; Arapça sarrāj “eyerci” sözcüğünden gelir. Tabak deri tabaklayan kişidir. Bu sözcük Arapça dabbāġ ile ilişkilidir ve “yemek kabı” anlamındaki tabak ile yalnızca sesçe aynıdır; ikisi ayrı kelimelerdir.

-oğlu ile genişleyen aile

Zanaat adları -oğlu ile de soyadına girmiştir. Demircioğlu “demircinin oğlu”, Bakırcıoğlu “bakırcının oğlu” anlamına gelir. Soyadı Nizamnamesi'nin 6. maddesi soyadının tek başına ya da “(oğlu)” ile kullanılabileceğini açıkça yazar. Böylece aynı meslek adı iki biçimde kayda geçebildi.

1934 kuralları burada bir engel çıkarmadı. Soyadı Kanunu'nun 3. maddesi rütbe ve memuriyet adlarını yasakladı; demircilik ya da dülgerlik ise bir rütbe değil, bir zanaattı. Nizamname'nin 1934 metnindeki 14. madde, aynı köyde soyca ilgisi olmayan kişiler aynı soyadını seçerse adın ilk başvurana verileceğini söyler. Bir köyde birden çok demirci aile varsa, bu kural farklı biçimlerin doğmasına yol açmış olabilir. Ancak tek bir soyadı için bunu belgesiz söylemek mümkün değildir.

Çarşının dili

Yan yana okunduğunda bu soyadları eski zanaatların küçük bir sözlüğüne dönüşür. Kalaycılık ve nalbantlık bugün azalmış işlerdir; soyadları ise bu işlerin adını taşımayı sürdürür. Dil tarihi açısından da öğreticidir: Türkçe demir, Farsça nalbant, Arapça saraç ve İtalyanca kökenli marangoz aynı çarşıda dükkân dükkân yan yana durur. Bir zanaat soyadı sözcüğün kökenini gösterir; o adı bugün taşıyan ailenin işi ya da geçmişi hakkında bir şey söylemez.