Lakap ve Unvanlar Kanunu (2590): efendi, bey, paşa nasıl kalktı?

2590 sayılı Kanun ne zaman çıktı?

Kanunun tam adı “Efendi, Bey, Paşa gibi Lakap ve Unvanların Kaldırılmasına Dair Kanun”dur. 26 Kasım 1934’te kabul edildi, Resmî Gazete’nin 29 Kasım 1934 tarihli, 2867 sayılı nüshasında yayımlandı. Dördüncü maddesine göre yayım tarihinden itibaren geçerliydi.

Takvim dikkat çekicidir. Soyadı Kanunu Haziran’da çıkmış, ama henüz yürürlüğe girmemişti. 24 Kasım’da Cumhurbaşkanına “Atatürk” soyadı verildi. İki gün sonra lakap ve unvanlar kaldırıldı. Bir ay sonra, 24 Aralık’ta Soyadı Nizamnamesi onaylandı.

Hangi unvanlar kaldırıldı?

Birinci madde unvanları tek tek sayar: ağa, hacı, hafız, hoca, molla, efendi, bey, beyefendi, paşa, hanım, hanımefendi ve hazretleri. Liste “gibi” sözüyle biter; yani örnek niteliğindedir, kapalı bir liste değildir.

Aynı madde bir kural da koyar: Erkek ve kadın vatandaşlar kanun karşısında ve resmî belgelerde “yalnız adlariyle” anılır.

Listedeki unvanların bir kısmı devlet kadrosuna (paşa, bey, efendi), bir kısmı dinî ya da eğitimle ilgili sıfatlara (hacı, hafız, hoca, molla), bir kısmı da gündelik saygı hitaplarına (hanım, hanımefendi, hazretleri) karşılık geliyordu. Kanun bu ayrımı yapmaz; hepsini resmî kullanımdan çıkarır.

Nişan ve rütbeler ne oldu?

İkinci madde sivil rütbeleri, resmî nişanları ve madalyaları kaldırdı ve kullanılmalarını yasakladı. Harp madalyaları bunun dışında tutuldu. Türklerin yabancı devlet nişanı taşıması da yasaklandı.

Üçüncü madde askerî rütbeleri yeniden adlandırdı. Kara ve havada müşirlere “Mareşal”, birinci ferik, ferik ve livalara “General” denecekti. Denizde birinci ferik, ferik ve livalara “Amiral” denecekti. Generallerin ve amirallerin derecelerini gösteren unvanlar ile diğer askerî rütbelerin karşılıkları Âli Askerî Şûra kararı ve İcra Vekilleri Heyeti onayıyla belirlenecekti.

Müşir, ferik ve liva, o güne kadar kullanılan askerî rütbe adlarıydı. Kanun bunların yerine Avrupa dillerinden gelen “mareşal”, “general” ve “amiral” sözcüklerini koydu.

Beşinci madde kanunun yürütülmesini İcra Vekilleri Heyetine verdi.

Bu kanun bugün yürürlükte mi?

Büyük ölçüde evet. Mevzuat metnindeki dipnota göre, 27 Temmuz 1967 tarihli ve 926 sayılı Türk Silahlı Kuvvetleri Personel Kanunu’na aykırı hükümleri, o kanunun 208. maddesinin (h) bendiyle yürürlükten kaldırıldı. Bu, rütbe adlandırmalarıyla ilgili kısmı etkiler. Unvanların kaldırılmasına dair birinci madde metinde olduğu gibi durur.

Kanunun yasakladığı şey, unvanların resmî kullanımıdır. Gündelik konuşmada “Ahmet Bey”, “Ayşe Hanım” demek bugün de yaygındır. Kanun bunu düzenlemez; kanun karşısında ve resmî belgelerde nasıl anılacağınızı düzenler.

Soyadı Kanunu ile ilişkisi ne?

İki kanun aynı sorunun iki yüzüne bakar: Resmî kayıtta bir kişi nasıl adlandırılacak?

1934’e kadar pek çok kişi resmî yazışmada adı ve unvanıyla tanınıyordu. 2590 sayılı Kanun unvanları resmî kullanımdan çıkardı. Soyadı Kanunu ise her vatandaşa öz addan sonra gelen bir soyadı zorunluluğu getirdi. Sonuçta resmî kimlik “ad + soyadı” biçimine indirgendi. Böylece resmî kayıtta bir kişiyi ayırt eden şey unvan değil, soyadı oldu. İki kanun aynı yıl, yaklaşık beş ay arayla kabul edildi.

Soyadı mevzuatı, unvanların soyadı kılığında geri dönmesine de izin vermedi:

• Soyadı Kanunu’nun 3. maddesi rütbe ve memuriyet adlarını soyadı olarak yasakladı.
• Soyadı Nizamnamesinin 9. maddesi bunu açıkça “eski ve yeni devlet kadrosundaki” rütbe ve memuriyetlere genişletti.
• Kanunun 6. maddesi ise “kanunla taayyün eden unvanlar”ı saklı tuttu.

Ayrıntılar için bkz. yasaklanan soyadları.

Unvan sözcükleri soyadlarında hiç geçmez mi?

Bu soruya kanun metinleriyle kesin bir cevap veremeyiz. Soyadı mevzuatı rütbe ve memuriyet adlarını yasakladı. Ama “hoca”, “hacı” gibi sözcüklerin bir soyadının parçası olarak kütüğe girip girmediği, her kaydın ayrı ayrı incelenmesini gerektirir. Metinler bize kuralı söyler; her kaydın bu kurala uyup uymadığını söylemez.

Bu sitede bir soyadının unvan kökenli bir sözcük içerdiğini görüyorsak, bunu sözcüğün anlamı olarak yazarız. O soyadını taşıyan bir ailenin geçmişte bu unvanı taşıdığını ise ancak belge varsa söyleriz.

Bugünkü uygulamada ne anlama geliyor?

Resmî belgelerde, nüfus kaydında ve kimlik kartında kişiler adları ve soyadlarıyla yer alır. Unvan, kimliğin parçası değildir. Kanun kimsenin adını değiştirmedi; yalnızca adın önüne ya da arkasına gelen unvanı resmî kullanımdan çıkardı. Akademik unvanlar, meslek unvanları ve askerî rütbeler ise kendi mevzuatlarına göre ayrıca kullanılır; bunlar 2590 sayılı Kanunun kaldırdığı lakap ve unvanlar değildir.