Soyadı Kanunu kronolojisi: 1926’dan bugüne

1926: Medeni Kanun neden başlangıç noktası?

Soyadı Kanunu 1934’te çıktı, ama hikâyenin hukuki başlangıcı 1926’dır. 743 sayılı Türk Kanunu Medenisi 17 Şubat 1926’da kabul edildi. Resmî Gazete’nin 4 Nisan 1926 tarihli, 339 sayılı nüshasına ek olarak yayımlandı. Kanunun 936. maddesi, yayımdan altı ay sonra yürürlüğe gireceğini söylüyordu; bu da 4 Ekim 1926 demekti.

Medeni Kanun ile Soyadı Kanunu arasındaki bağ, 2525 sayılı Kanunun 10. maddesinde açıkça görülür. Kanunun tanıdığı süre geçtikten sonra soyadını değiştirmek isteyenler “Kanunu Medeninin bu baptaki hükümlerine” tabi olacaktı. Yani soyadını Soyadı Kanunu getirdi; ama sonrasını Medeni Kanun yönetecekti.

1934: Bir yılda dört kanun ve bir nizamname

1934, soyadı mevzuatının yılıdır:

• 21 Haziran: Soyadı Kanunu (2525) kabul edildi.
• 2 Temmuz: Resmî Gazete’de yayımlandı (sayı 2741). İki yıllık soyadı bildirme süresi bu tarihten işlemeye başladı.
• 24 Kasım: 2587 sayılı Kanunla Cumhurbaşkanına “Atatürk” soyadı verildi; kanun 27 Kasım’da yayımlandı.
• 26 Kasım: Atatürk, İsmet Paşa’ya “İnönü” soyadını verdi. Aynı gün 2590 sayılı Kanun kabul edildi ve ağa, hacı, efendi, bey, paşa gibi lakap ve unvanları kaldırdı; 29 Kasım’da yayımlanıp yürürlüğe girdi.
• 17 Aralık: 2622 sayılı Kanun, “Atatürk” soyadının başkaları tarafından alınamayacağını hükme bağladı; 24 Aralık’ta yayımlandı.
• 24 Aralık: Soyadı Nizamnamesi İcra Vekilleri Heyetince onaylandı; 27 Aralık’ta yayımlandı.

Ayrıntılar: Soyadı Kanunu, Soyadı Nizamnamesi, Atatürk ve verilen soyadları, Lakap ve Unvanlar Kanunu.

2 Ocak 1935 bir son gün müydü?

Hayır. Sık yapılan bir karışıklık bu. 2 Ocak 1935, Soyadı Kanunu’nun yürürlüğe girdiği ve Nizamnamenin uygulanmaya başladığı gündür. Soyadlarının deftere yazımı bu tarihte başladı. Aynı günden itibaren hiçbir doğum soyadsız kaydedilemiyordu.

Son gün 2 Temmuz 1936’ydı: Kanunun yayımından itibaren iki yıl. Muhtarlar ve belediyeler onaylı defterleri 15 Temmuz 1936’ya kadar kaymakam ve valilere teslim edecekti. Bu tarihe kadar soyadı seçmeyenlere vali ya da kaymakam soyadı seçiyordu. Ayrıntılar: soyadları nasıl seçildi.

2001–2009: Yeni Medeni Kanun ve nüfus mevzuatı

• 22 Kasım 2001: 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu kabul edildi; 8 Aralık 2001’de yayımlandı (sayı 24607). 1 Ocak 2002’de yürürlüğe girdi ve 743 sayılı eski kanunu yürürlükten kaldırdı. Adın değiştirilmesi bugün bu kanunun 27. maddesine dayanır.
• 25 Nisan 2006: 5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanunu kabul edildi; 29 Nisan 2006’da yayımlandı (sayı 26153). Nüfus kayıtlarının mahkeme kararıyla düzeltilmesi bu kanunun 35. ve 36. maddelerinde düzenlenir.
• 25 Mart 2009: Soyadı Nizamnamesi kapsamlı biçimde değiştirildi (2009/14848). Değişiklik 29 Nisan 2009’da yürürlüğe girdi; 1934’ün kayıt usulüne ilişkin maddeleri kaldırıldı.

2011–2019: Mahkeme kararları ve idari yollar

• 8 Aralık 2011: Anayasa Mahkemesi, Soyadı Kanunu’nun 4. maddesinin soyadı seçme hakkını kocaya veren ilk cümlesini iptal etti. İptal 14 Şubat 2012’de yürürlüğe girdi.
• 19 Ekim 2017: 7039 sayılı Kanun kabul edildi; 3 Kasım 2017’de yayımlandı (sayı 30229). Nüfus Hizmetleri Kanunu’na iki önemli hüküm ekledi: boşanmış ya da çift soyadlı kadınlar için idari başvuru imkânı (Ek Madde 3) ve iki yıllık, bir defalık idari soyadı değişikliği yolu (Geçici Madde 8).
• 6 Aralık 2019: 7196 sayılı Kanun kabul edildi; 24 Aralık 2019’da yayımlandı (sayı 30988). Üç yıllık yeni bir idari yol açtı ve kapsamı genel ahlaka aykırı ya da gülünç karşılanan adlara genişletti (Geçici Madde 11).

2023–2024: Evli kadının soyadı ve ilan usulü

• 22 Şubat 2023: Anayasa Mahkemesi, Medeni Kanun’un “Kadının soyadı” başlıklı 187. maddesini iptal etti (E. 2022/155, K. 2023/38). Kanunun değişiklik çizelgesi iptalin yürürlük tarihini 28 Ocak 2024 olarak gösterir.
• 14 Kasım 2024: 7532 sayılı Kanun, Medeni Kanun’un 27. maddesinin ikinci fıkrasını değiştirdi. Mahkeme kararıyla değiştirilen ad artık nüfus siciline kaydedilip Basın İlan Kurumunun ilan portalında ilan ediliyor. Değişiklik 27 Kasım 2024’te yürürlüğe girdi.

Bugünkü kurallar için: bugün soyadı değiştirme.

Bu tarihler nereden geliyor?

Her tarih, ilgili kanunun Mevzuat Bilgi Sistemi’ndeki künyesine ya da Resmî Gazete’nin arşiv nüshasına dayanır. 743 sayılı Kanunun yayım ve yürürlük tarihleri Resmî Gazete’nin 339 sayılı nüshasından; İnönü soyadının verildiği gün ise dönemin gazetelerini kaynak gösteren hakemli bir çalışmadan alınmıştır. Aşağıdaki zaman çizelgesinde her satırın kaynağı ayrıca belirtilir.