1934 Soyadı Kanunu (2525 sayılı Kanun): ne getirdi?

Soyadı Kanunu ne zaman çıktı?

2525 sayılı Soyadı Kanunu, Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde 21 Haziran 1934’te kabul edildi. Resmî Gazete’nin 2 Temmuz 1934 tarihli, 2741 sayılı nüshasında yayımlandı. Kanunun son maddelerinden biri, yayımdan altı ay sonra yürürlüğe gireceğini söylüyordu. Bu yüzden kanun 2 Ocak 1935’te yürürlüğe girdi.

Kanun kısadır: on beş madde. Ayrıntıların çoğunu, kanunun 13. maddesinin öngördüğü Soyadı Nizamnamesi düzenledi. Nizamname 24 Aralık 1934’te onaylandı ve o da 2 Ocak 1935’ten itibaren uygulandı.

Kanun herkesten ne istiyordu?

İlk madde tek cümledir: “Her Türk öz adından başka soy adını da taşımağa mecburdur.” Yani soyadı bir tercih değil, yükümlülüktü.

İkinci madde sırayı belirler. Söyleyişte, yazışta ve imzada önce öz ad, sonra soyadı gelir. Bugün bize olağan görünen “Ayşe Yılmaz” düzeni, bu maddeyle resmî kurala dönüştü.

Hangi soyadları alınamazdı?

Üçüncü madde dört grup ad saydı. Rütbe ve memuriyet adları, aşiret adları, yabancı ırk ve millet adları ile genel adaba aykırı, iğrenç ya da gülünç adlar soyadı olarak kullanılamazdı. Nizamname bu listeyi biraz genişletti ve ayrıntılandırdı. Ayrıntılar için yasaklanan soyadları yazımıza bakabilirsiniz.

Altıncı madde yaptırımı kurdu. Mülki amirin yazısı üzerine Cumhuriyet savcısı, yasak bir soyadı kullananların bu adı değiştirmesini mahkemeden isteyebilirdi. Tarihte ün kazanmış kişilerle bağ kurduğu izlenimi veren adlar için de dava açılabilirdi. Aynı madde, kanunla belirlenmiş unvanları bu kuralın dışında tuttu.

Soyadını kim seçiyordu?

Kanunun 4. maddesi soyadı seçme hakkını ve görevini “evlilik birliğinin reisi olan koca”ya verdi. Koca ölmüş ve eşi yeniden evlenmemişse, ya da koca vesayet altındaysa bu hak kadına geçiyordu. Bunlar da yoksa babanın en yakın erkek kan hısmına, o da yoksa vasiye.

Bu maddenin ilk cümlesi bugün yürürlükte değil. Anayasa Mahkemesi 8 Aralık 2011 tarihli kararıyla (E. 2010/119, K. 2011/165) cümleyi iptal etti. İptal 14 Şubat 2012’de yürürlüğe girdi.

Beşinci madde ise ayırt etme gücüne sahip reşit kişinin kendi soyadını seçmekte serbest olduğunu söyler.

Ne kadar süre tanındı?

Yedinci madde iki yıllık bir süre koydu. Kanunun yayımından itibaren iki yıl içinde, soyadı olmayanlar ve soyadını değiştirmek isteyenler seçtikleri adı nüfus kütüklerine yazılmak üzere bildirecekti. Yayım tarihi 2 Temmuz 1934 olduğu için süre 2 Temmuz 1936’da doluyordu. Nizamname de bu tarihi açıkça yazdı.

Bu iş için verilen her türlü evrak pul resminden muaftı. Yani soyadı almak, harç açısından bedavaydı.

Kanunu yürütme görevi Dahiliye Vekiline, yani bugünkü İçişleri Bakanına verildi (md. 15). Soyadı işleri en başından beri nüfus idaresinin işidir.

Seçmeyenlere ne oldu?

Sekizinci madde yetkiyi ana kütüğün bulunduğu yerin en büyük mülki amirine verdi. Bu amir, soyadı seçimindeki anlaşmazlıkları çözüyor, kendiliğinden soyadı seçmeyenlere ve anası babası belli olmayan çocuklara ad koyuyor, bir adın kanuna uygun olup olmadığına karar veriyordu.

Dokuzuncu madde valilere ve kaymakamlara, iş bitene kadar başka devlet dairelerinden memurları nüfus dairelerinde çalıştırma yetkisi verdi. Kütüklere ve doğum kâğıtlarına binlerce yeni ad işlenecekti.

Kanunu çiğneyenlere ceza var mıydı?

Vardı, ama hafifti. On ikinci madde, süresi içinde soyadını bildirmeyenlere beş liradan on beş liraya kadar hafif para cezası öngördü. Görevini ihmal eden muhtarlar, ihtiyar heyeti üyeleri ve belediye görevlileri için ceza on liradan elli liraya kadardı.

Memurlar da sorumluydu. On birinci madde, soyadlarını kütüğe yazmakta ihmali görülen memurlara kaymakamların bir haftalığa, valilerin on beş günlüğe kadar maaş kesme cezası verebileceğini söyler.

Süre bitince soyadı değiştirilebilir miydi?

Evet, ama başka bir yoldan. Onuncu maddeye göre kanunun tanıdığı süre geçtikten sonra soyadını değiştirmek isteyenler Medeni Kanun’un hükümlerine tabiydi. Bugün de durum budur: soyadı değişikliği kural olarak mahkeme kararıyla olur. Ayrıntılar bugün soyadı değiştirme yazımızda.

Kanun bugün hâlâ yürürlükte mi?

Evet. 2525 sayılı Kanun yürürlüktedir; yalnızca birkaç yerinde değişiklik var. Dördüncü maddenin ilk cümlesi 2012’den beri uygulanmıyor. On üçüncü maddedeki “Nizamname” sözü, 700 sayılı KHK ile 2018’de “yönetmelik Cumhurbaşkanınca” biçimine çevrildi. Üçüncü maddedeki yasaklar ise olduğu gibi duruyor ve sonraki düzenlemelerde de dayanak olarak anılıyor.