Türkiye’de soyadı nasıl değiştirilir? Bugünkü kurallar

Önce bir uyarı

Bu yazı, mevzuatın ne dediğini özetler. Hukuki danışmanlık değildir. Kendi durumunuz için nüfus müdürlüğüne, bir avukata ya da yurt dışındaysanız dış temsilciliğe danışın. Aşağıdaki bilgiler, yazının güncellenme tarihindeki mevzuat metinlerine dayanır.

Soyadı hangi yolla değiştirilir?

Kural olarak mahkeme kararıyla. Soyadı Kanunu’nun 10. maddesi, kanunun tanıdığı süre geçtikten sonra soyadı değiştirmek isteyenlerin Medeni Kanun hükümlerine tabi olacağını söyler. Bugün yürürlükte olan 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu’nun 27. maddesi şöyle başlar: “Adın değiştirilmesi, ancak haklı sebeplere dayanılarak hâkimden istenebilir.”

Nüfus Hizmetleri Kanunu da aynı ilkeyi kayıt tarafından koyar. 35. maddeye göre kesinleşmiş bir mahkeme kararı olmadıkça nüfus kütüklerindeki hiçbir kayıt düzeltilemez. Tek istisna maddi hatalardır: Dayanak belgede doğru olduğu hâlde kütüğe yanlış ya da eksik yazılmış bilgileri nüfus müdürlüğü kendisi düzeltir.

Dava nerede açılır, kararın etkisi ne olur?

5490 sayılı Kanunun 36. maddesine göre düzeltme davaları, yerleşim yerinin bulunduğu yerdeki asliye hukuk mahkemesinde açılır. Davayı düzeltmeyi isteyen kişi açabilir. İlgili resmî dairenin göstereceği lüzum üzerine Cumhuriyet savcısı da açabilir. Davalar nüfus müdürü ya da görevlendireceği nüfus memuru huzurunda görülür.

Kararın etkisi yalnızca davacıyla sınırlı değildir. Soyadı değiştiğinde nüfus müdürlüğü, eşin ve ergin olmayan çocukların soyadını da düzeltir.

Bir değişiklik daha bilinmeye değer. 2017’den beri, haklı sebepler varsa aynı konuda yeniden düzeltme istenebiliyor.

Kararın ilanı nasıl yapılıyor?

Medeni Kanun’un 27. maddesinin ikinci fıkrası, 7532 sayılı Kanunla değişti. Bu değişiklik 27 Kasım 2024’te yürürlüğe girdi. Artık ad değişikliği nüfus siciline kaydedilir ve Basın İlan Kurumunun ilan portalında ilan olunur.

İlanda şunlar yer alır: kararı veren mahkeme, karar tarihi, esas ve karar numarası, kişinin nüfusa kayıtlı olduğu yer, doğum tarihi, ana ve baba adı, önceki adı ve soyadı ile mahkeme kararıyla verilen yeni adı ve soyadı.

Maddenin devamı iki güvence koyar. Ad değişmekle kişisel durum değişmez. Ad değişikliğinden zarar gören biri de bunu öğrendiği günden başlayarak bir yıl içinde kararın kaldırılmasını dava edebilir.

2017 ve 2019’daki “bir defalık” yollar hâlâ açık mı?

Hayır. İkisi de süreliydi.

• 2017: 7039 sayılı Kanun, Nüfus Hizmetleri Kanunu’na Geçici Madde 8’i ekledi. Kanun 3 Kasım 2017’de yayımlandı. Kişi iki yıl içinde nüfus müdürlüğüne yazılı başvurursa, Soyadı Kanunu’nun 3. maddesine aykırı soyadları ile yazım hatası ya da düzeltme işareti eksikliği yüzünden anlamı değişen ad ve soyadları, mahkeme kararı aranmadan il veya ilçe idare kurulu kararıyla bir defaya mahsus değiştirilebiliyordu.
• 2019: 7196 sayılı Kanun, Geçici Madde 11’i ekledi. Kanun 24 Aralık 2019’da yayımlandı. Aynı yol üç yıllığına yeniden açıldı ve kapsamına genel ahlaka uygun olmayan ve toplum tarafından gülünç karşılandığı değerlendirilen ad ve soyadları da girdi. Cumhurbaşkanına süreyi bir katına kadar uzatma yetkisi verildi.

İki yolda da idare kurulunun kararı kesindi. Soyadı değişen erkekse eşinin ve ergin olmayan çocuklarının, kadınsa ergin olmayan evlilik dışı çocuklarının soyadı da düzeltiliyordu.

2019 yolu en geç uzatmayla bile 24 Aralık 2025’te sona ermiş olur. Yani bugün bu idari yol kullanılamaz; genel kural, yani mahkeme yolu geçerlidir.

Evlenen kadının soyadı ne oluyor?

Bu konu son yıllarda değişti.

Medeni Kanun’un “Kadının soyadı” başlıklı 187. maddesi, Anayasa Mahkemesi’nin 22 Şubat 2023 tarihli kararıyla (E. 2022/155, K. 2023/38) iptal edildi. Kanunun değişiklik çizelgesi iptalin 28 Ocak 2024’te yürürlüğe girdiğini gösterir. Bugün maddenin yerinde yalnızca iptal notu durur.

Soyadı Nizamnamesinin 17. maddesi ise hâlâ şöyle der: Kadın evlenmekle kocasının soyadını alır; ancak evlendirme memuruna ya da sonradan nüfus idaresine yazılı başvuruyla kocasının soyadının önünde önceki soyadını da kullanabilir. Bu metin, kanundaki dayanağının iptalinden sonra değişmedi.

İptalden sonra evlenen bir kadının hangi seçeneklerle karşılaştığını mevzuat metinleri tek başına açıkça göstermiyor. Evlenmeden önce nüfus müdürlüğüne ya da evlendirme memurluğuna güncel uygulamayı sormanızı öneririz.

Boşanınca ne oluyor?

Medeni Kanun’un 173. maddesine göre boşanan kadın evlenmeden önceki soyadını yeniden alır. Hâkim, kadının bunda menfaati olduğunu ve kocaya zarar vermeyeceğini görürse, boşandığı eşinin soyadını kullanmasına izin verebilir.

2017’den beri bazı durumlar mahkemesiz çözülüyor. Nüfus Hizmetleri Kanunu’nun Ek Madde 3’üne göre yazılı başvuru üzerine nüfus müdürlüğü:

• boşandığı eşinin soyadını kullanmasına izin verilmiş kadının evlenmeden önceki soyadına dönmesini,
• eşinin soyadıyla birlikte önceki soyadını taşıyan kadının yalnızca eşinin soyadını kullanmasını

sağlar.

Çocukların ve evlatlıkların soyadı nasıl belirlenir?

Medeni Kanun’un 321. maddesine göre ana ve baba evliyse çocuk ailenin soyadını taşır. 314. maddeye göre küçük evlatlık, evlat edinenin soyadını alır; ergin evlatlık ise dilerse alabilir.

Soyadım 1934’te yasak olan bir sözcükse?

Soyadı Kanunu’nun 3. maddesi ve Nizamnamenin 7–11. maddeleri bugün de yürürlükte. Nizamnamenin 12. maddesine göre bu maddelere aykırı adların değiştirilmesi için, ilgili resmî dairenin göstereceği lüzum üzerine Cumhuriyet savcısı yerleşim yerindeki asliye hukuk mahkemesinde dava açar. Kişinin kendisi de Medeni Kanun’un 27. maddesine dayanarak dava açabilir. Yeni seçilen soyadı Türkçeden alınmalı ve aynı yasaklara takılmamalıdır. Bkz. yasaklanan soyadları.

Yurt dışında yaşıyorum; bu kurallar beni de ilgilendirir mi?

Bu kurallar Türkiye’deki nüfus kaydıyla ilgilidir. Türk vatandaşıysanız kaydınız Türk hukukuna göre tutulur; yurt dışındaki doğum, evlenme gibi olaylar dış temsilcilikler aracılığıyla bildirilir. Adınızın yaşadığınız ülkenin belgelerinde nasıl yazılacağı ise o ülkenin hukukuna bağlıdır; bu yazının konusu değildir.