Dokuma ve giyim zanaatları

Terzi Türkçeye Farsçadan girmiş bir sözcüktür. Farsça darzī “dikiş diken” anlamına gelir ve darz “dikiş, dikiş yeri” sözcüğüne dayanır. Türkçede ses değiştirip terzi olmuş, giysi diken ustanın genel adı hâline gelmiştir. Soyadı olarak Terzi ve onun -oğlu ekli biçimi Terzioğlu bu kategorinin en bilinen üyeleridir.

Terzi'nin hiç -cı eki almadığına dikkat edin. Sözcük zaten bir meslek adıdır. Kategorinin geri kalanında ise Türkçenin meslek eki iş başındadır.

Kumaştan keçeye

Dokumacı tezgâhta iplikten kumaş üreten kişidir. Dokuma, Türkçe doku- “dokumak” fiilinden türemiştir. Boyacı iplik ve kumaş boyayan ustadır; boya da Türkçedir. Sözcük bugün daha çok ev boyacısı ve ayakkabı boyacısı için kullanılır. Bir soyadının kumaş boyacılığından mı başka bir işten mi geldiğini belge olmadan bilemeyiz. Keçeci keçe döver; keçe, yünün sıcak su ve sabunla sıkıştırılmasıyla yapılan kalın örtüdür ve sözcük Türkçedir. Halıcı halı dokuyan ya da satan kişidir. Yorgancı yorgan diker, içine pamuk ya da yün yerleştirir.

İki eski meslek bugün neredeyse yalnızca soyadlarında yaşar. Hallaç pamuk atan kişidir: yay biçimli bir aletle pamuğu kabartıp temizler. Sözcük Arapça ḥallāj sözcüğünden gelir. Çulha “dokumacı” demektir ve Farsça julāh sözcüğüne dayanır. Bir de Abacı vardır. Aba, kalın yün kumaş ve bu kumaştan yapılan üst giysidir; sözcük Arapça ʿabāʾ kökenlidir. Abacı onu yapan ya da satan kişidir.

Üç yapı ve 1934

Bu soyadlarının yapısı üç türlüdür. Birincisi hazır meslek adıdır: Terzi, Hallaç, Çulha. İkincisi malzeme adına -cı eklenerek kurulur: Keçeci, Halıcı, Abacı. Üçüncüsü -oğlu alır: Terzioğlu, Boyacıoğlu.

Soyadı Kanunu (Kanun No. 2525) 21 Haziran 1934'te kabul edildi ve her Türk'e soyadı zorunluluğu getirdi. Kanunun 5. maddesine göre reşit kişi soyadını kendisi seçiyordu. Çarşıda “terzi” ya da “keçeci” diye bilinen bir aile için en kolay seçim çoğu zaman bu lakap oldu. Nizamname'nin 5. maddesi ise yeni soyadlarının Türk dilinden alınmasını esas alır. Terzi, hallaç ve çulha kökence Farsça ve Arapçadır. Yine de uzun zamandır Türkçenin gündelik kelimeleriydi ve soyadı olarak kayda geçtiler.

Bir kumaşın yolculuğu

Bu küçük grup bir kumaşı baştan sona izler. Pamuğu hallaç kabartır, çulha dokur, boyacı renk verir, terzi biçip diker, yorgancı yorgana çevirir. Soyadları bu zincirin her halkasını korur. Bir soyadı yalnızca sözcüğün anlamını taşır; o adı taşıyan ailenin bugünkü işi ya da kökeni hakkında bilgi vermez.