Hizmet, yol ve deniz işleri

Bir kervan yola çıkıyor. Başta yolu bilen kervancı var, develeri deveci güdüyor, akşam olunca yolcular bir hana sığınıyor ve kapıda hancı karşılıyor. Kara yolunun bu üç mesleği bugün Türkiye'de soyadı olarak yaşar. Aynı grupta limanın, berber dükkânının ve mahalle bekçisinin adları da bulunur.

Yolun sözcükleri

Kervan Farsça kārvān sözcüğünden gelir. Kervancı soyadı, kervanı yöneten ya da kervanla yük taşıyan kişiyi anlatır. Kervanlar yalnızca mal değil, haber ve sözcük de taşırdı; bu yüzden yolun dili birçok kaynaktan beslenmiştir. Deve Türkçe bir sözcüktür ve Eski Türkçede tebe biçiminde geçer; Deveci deve sürücüsü ya da deve besleyicisidir. Hancı soyadındaki han ise unvan olan han “hükümdar” değildir. Bu han Farsça xān “ev, konak” sözcüğünden gelir ve yolcuların konakladığı yapıyı anlatır. İki sözcük aynı yazılır, ama ayrı kökenlidir. Arabacı da yolun mesleğidir; araba sözcüğünün kökeni ise tartışmalıdır ve sözlükler kesin bir kaynak göstermez.

Liman ve dükkân

Deniz tarafında Kayıkçı ve Gemici Türkçe kayık ve gemi sözcüklerine dayanır. Kaptan İtalyanca capitano sözcüğünden gelir ve Akdeniz denizciliğinin ortak dilinden Türkçeye geçmiştir. Kaptanoğlu bu sözcüğün baba adı kalıbındaki biçimidir. Gemi reisi anlamındaki reis ise Arapça raʾīs “baş” sözcüğündendir.

Şehir içinde Berber ve Bekçi öne çıkar. Berber sözcüğü İtalyanca barbiere yoluyla Latince barba “sakal” köküne bağlanır. Bekçi ise Türkçe bek “sağlam, sıkı” sıfatına -çi ekinin gelmesiyle oluşur; asıl anlamı “bir yeri sağlam tutan, gözeten”dir. Bugün bekçi denince akla gece mahalleyi dolaşan görevli gelir, ama sözcük bağ, tarla ve köprü bekleyenler için de kullanılmıştır. Hamamcı, hamam işleten kişidir; hamam Arapça ḥammām sözcüğünden gelir.

Kalıplar

Grubun çoğu üyesi bir ad ile -cı/-ci ekinden kurulur: Hancı, Deveci, Kayıkçı. Bazıları alıntı sözcüğün yalın hâlidir: Berber, Kaptan. Bir kısmı da -oğlu alır: Kaptanoğlu, Arabacıoğlu. 1934 Nizamnamesi'nin 6. maddesi bu üçüncü yola açıkça izin verir.

1934'te nerede durur?

Kanun 2525 rütbe ve memuriyet adlarını soyadı olarak yasaklamıştı. Hizmet ve taşıma meslekleri ise devlet kadrosunda bir rütbe değildi. Bu yüzden deveci, hancı ya da kayıkçı gibi adlar bu yasağın kapsamına girmiyordu. Kaptan sözcüğü bugün askerî bir rütbe olarak da kullanılır; ama bu soyadı tek tek kayıtlar için bir yorum gerektirir ve belge olmadan neden seçildiği söylenemez.

Neden ilginç?

Bu soyadları, malın ve insanın nasıl yer değiştirdiğini anlatır: deve sırtında, at arabasında, kayıkta. Yolcunun yolda ihtiyaç duyduğu her şeyin bir adı vardır: geceyi geçireceği han, tıraş olacağı berber, malını koruyacak bekçi. Sözcüklerin kökeni de bir yol haritası gibidir. Türkçe deve, Farsça kervan, İtalyanca kaptan aynı grupta buluşur. Elbette bir soyadı, ailenin bu işi yaptığını kanıtlamaz; yalnızca bu sözcüğün bir dönem gündelik hayatta ne kadar canlı olduğunu gösterir.