Erdem ve ahlak

Erdem, Er- ile -dem'e bölünmez. Görünüşte er “erkek” sözcüğüyle başlıyor gibi görünse de TDK'de “ahlakın övdüğü iyi davranış, fazilet” anlamında kendi başına bir sözcüktür. Eski Türkçede de “erdem, beceri, üstünlük” anlamlarında geçer. Erdem, bu kategorinin hem en bilinen hem de en çok yanlış çözümlenen soyadıdır.

Türkçe kökenli sözcükler

Doğru, “gerçeğe uygun” ve “dürüst” anlamlarını birlikte taşır. Temiz, kirli olmayan anlamının yanında mecazen “namuslu, dürüst” demektir; sözcüğün Arapça kökenli bir sözcükten geldiği kabul edilir. İyi de bu kategoride yer alabilecek yalın bir sözcüktür. Bu sözcükler soyadı olarak ek almadan kullanılır.

Farsça kökenli sözcükler

Mert, Farsça mard “erkek, insan” sözcüğünden gelir; Türkçede “sözünün eri, yiğit ve dürüst” anlamını kazanmıştır. Cömert de Farsça kökenlidir ve “eli açık, verimli” demektir. Dürüst, Farsça durust sözcüğüne dayanır ve “doğru, hilesiz” anlamına gelir. Böylece bu kategoride Türkçe Doğru ile Farsça Dürüst aynı anlamı paylaşır.

Arapça kökenli sözcükler

Sadık, Arapça ṣādiq sözcüğünden gelir ve “bağlı, vefalı, sözüne sadık” demektir. Asil “soylu, köklü” anlamındadır. Kibar, Arapçada “büyükler” anlamına gelen bir çoğul biçimden gelir; Türkçede “ince, nazik” anlamını kazanmıştır. Adil de “adaletli” anlamıyla bu başlıkta yer alır.

Onur: kökeni tartışmalı

Onur sözcüğünün kökeni tartışmalıdır. TDK sözlüğü onu Fransızca honneur sözcüğüne bağlar. Türkçe bir kökten geldiğini savunan görüşler de vardır. Bu sayfada iki görüş de not edilir. Onurlu ise onur sözcüğüne -lu ekinin gelmesiyle oluşur.

Biçim

Bu kategorideki soyadlarının çoğu yalın sözcüktür. Türetilmiş biçimler -lI ekiyle kurulur: Onurlu. Ünlü uyumu bu eki belirler; onur'daki u, ekin -lu biçimini seçer. Erdem gibi sözlükte yer alan sözcükler ise bölünmeden, kendi anlamlarıyla ele alınır.

1934 bağlamı

Soyadı Kanunu'nun 3. maddesi, genel edebe uygun olmayan, iğrenç ya da gülünç soyadlarını yasakladı. Bu kategori yasağın tam tersini temsil eder: erdem, dürüstlük ve iyilik bildiren sözcükler. Ancak bir ailenin bu sözcükleri neden seçtiği hakkında genel bir kayıt yoktur.

Bir uyarı

Bu soyadları bir sözcüğün anlamını anlatır, onu taşıyanların karakterini değil. Sadık soyadını taşıyan bir kişi hakkında bu addan bir yargıya varılamaz. Sözcüğün anlamı ile taşıyanın kişiliği ayrı şeylerdir.

Bu kategorinin dikkat çeken bir yanı da aynı erdemin farklı dillerden gelen sözcüklerle anlatılmasıdır. Doğru ile Dürüst, Mert ile Yiğit, Asil ile Soylu yan yana konduğunda, Türkçenin ahlak sözcüklerini hem kendi kökünden hem de komşu dillerden aldığı görülür. Soyadları bu katmanların hepsini korur.