Akıl ve bilgelik

Bilge, Bilgin, Bilgiç ve Bilir: dört soyadı, tek bir fiil. Hepsi bilmek fiilinin bil- kökünden türemiştir, ama her biri farklı bir ekle farklı bir anlama ulaşır. Bu kategori, Türkçede bir kökten ne kadar çok soyadı türeyebileceğini gösteren en açık örneklerden biridir.

Bil- ailesi

Bilge, Eski Türkçeden beri “bilgili, akıllı kişi” anlamında kullanılan bir sözcüktür. Eski Türkçede aynı zamanda bir unvan olarak da geçer; Bilge Kağan adı bunun bilinen örneğidir. Bu kategoride sözcük, “bilge kişi” anlamıyla ele alınır.

Bilgin, bil- köküne -GIn ekinin gelmesiyle oluşur ve TDK'de “bilim adamı, âlim” anlamındadır. Bilgiç ise -GIç ekiyle kurulmuştur. İlginç olan, TDK'nin bu sözcük için “bilgili” anlamının yanında “her şeyi bildiğini sanan, ukala” anlamını da vermesidir. Yani Bilgiç, soyadları arasında anlamı biraz alaycı bir yana kayabilen nadir örneklerdendir. Bilir ise geniş zaman biçimidir: “bilen, bilir kişi”. Aynı kalıpta Anlar “anlayan” da vardır.

Öteki Türkçe sözcükler

Uslu, us sözcüğüne -lu ekinin gelmesiyle oluşur. Us, Eski Türkçede “akıl” demektir. Bugün uslu en çok “yaramazlık yapmayan” anlamında kullanılır, ama kökündeki anlam “akıllı”dır. Sezgin, sezmek fiilinden -GIn ekiyle türemiştir: “sezişi güçlü, anlayışlı”. Akıllı ise Arapça kökenli akıl sözcüğüne Türkçe -lı ekinin gelmesiyle oluşur; iki dilin bir sözcükte buluştuğu bir örnektir.

Arapça kökenli sözcükler

Zeki, Arapça kökenli bir sözcüktür ve “anlayışı hızlı, akıllı” demektir. Arif de Arapçadır ve “bilen, anlayan, irfan sahibi” anlamına gelir. Alim, “bilgili” anlamında bu kategoriye girer; dinî bir görev adı olarak kullanıldığında ise başka bir başlığa geçer.

1934 ve unvanlar

Kasım 1934'te çıkarılan 2590 sayılı kanun, Hacı, Hafız, Hoca ve Molla gibi lakap ve unvanları kaldırdı; resmî belgelerde yalnızca adlar kullanılacaktı. Bu unvanların bir kısmı bilgiyle ilişkili sanlardı. Bilge ya da Bilgin gibi soyadları ise bir unvan değil, bir niteliği anlatan sözcüklerdir. İki şey arasında bir bağ kurmak, kaynak olmadan doğru olmaz.

Neden ilginç?

Bu kategoride Türkçe ekler ile ödünç sözcükler iç içedir. -GIn ve -GIç ekleri, bil- ve sez- köklerinden yeni sözcükler üretir. Akıllı gibi bir sözcükte ise Arapça kök ile Türkçe ek bir araya gelir. Bilgiç'in iki anlamı da bir hatırlatma niteliğindedir: soyadının anlamı, her zaman yalnızca övgü değildir. Sözlükler zamanla değişir; bir sözcüğün 1934'teki çağrışımı ile bugünkü çağrışımı aynı olmayabilir. Uslu örneğinde de görüldüğü gibi, kökteki anlam ile gündelik kullanım arasında bir mesafe açılabilir.