Görünüş, beden ve güç

Soyadı Nizamnamesi'nin 1934 metnindeki 14. madde, aynı köyde, kasabada ya da şehirde akraba olmayan iki aile aynı soyadını seçerse adın ilk başvurana kalacağını, ötekinin değiştirmesi gerektiğini söyler. Değiştirmeyi reddedenler, büyük ya da küçük gibi bir sıfatla ya da başka bir ekle ayrılacaktı. Büyük ve küçük birer boyut sözcüğüdür. Bu kategori de tam olarak bu türden sözcükleri, yani boyu, görünüşü ve gücü anlatan sözcükleri toplar.

Boy ve görünüş

Uzun ve kısa, Türkçenin en temel boyut sözcükleridir. İri “büyük yapılı”, gürbüz ise “sağlıklı ve güçlü gelişmiş” demektir; TDK gürbüz sözcüğünü özellikle çocuklar için kullanılan bir sıfat olarak verir. Güzel, görünüşü hoş olan demektir ve Türkçenin eski sözcüklerindendir. Bu sözcüklerin bir kısmı, 1934'ten önce aile lakabı olarak kullanılmış olabilir. Ancak böyle bir lakabın varlığı, ancak belgeyle gösterilebilir.

Güç

Güçlü, güç sözcüğüne -lü ekinin gelmesiyle oluşur: “gücü olan, kuvvetli”. Pehlivan ise Farsça kökenlidir ve “güreşçi” anlamının yanında “iri yapılı, güçlü kişi” anlamını da taşır. Bilek ve yumruk gibi beden sözcükleri de güç çağrışımıyla bu kategoriye girebilir.

Beden sözcükleriyle birleşikler

Bu kategorinin en üretken kalıbı, bir sıfat ile bir beden sözcüğünün birleşimidir. Kocabaş “koca baş, büyük baş”, Akbaş “ak baş” gibi biçimlerde baş sözcüğü sondadır. Karagöz, kara ile göz'ün birleşimidir: “kara gözlü”. TDK, Karagöz'ü ayrıca geleneksel gölge oyununun baş kişisinin adı olarak verir; soyadının bu oyunla bağı ise kaynak olmadan kurulamaz. Akkol “ak kol” da benzer bir yapıdır. Kırkgöz gibi bir sayı içeren biçimler ise sayılar başlığına da bağlanır.

Ünlü uyumu ve biçim

Güçlü'de -lü eki, kökteki ü ünlüsüne uyar. Kocabaş ve Karagöz gibi birleşiklerde ise iki sözcük kendi seslerini korur; Karagöz'de kalın a'lardan sonra ince ö gelir. Esmer bir renk sözcüğü olarak renkler başlığındadır.

Sınırlar

Topal, Çolak, Kör, Kel ve Deli gibi alaycı ya da bir bedensel durumu anlatan lakaplar bu kategoride değil, ayrı bir başlıkta toplanır. Gözüpek ve Yürekli gibi beden sözcüğü içeren ama cesaret anlatan adlar da yiğitlik kategorisindedir. Bu kategoride kalan, tarafsız ya da olumlu bir görünüş ve güç anlatımıdır.

Neden ilginç?

Bu kategori, Nizamname'nin ayırt etme kuralıyla aynı dili konuşur: büyük, küçük, uzun, kısa. Ancak bir soyadının bu kural yüzünden mi, yoksa bir lakaptan mı geldiği tek tek ailelerin kayıtlarına bakılmadan söylenemez.