Türkiye Soyadları Türk soyadlarının kaynaklı sözlüğü

Kategori·Soy, yer ve ad kalıpları·111 soyadı

Tarihî ve destansı adlar

Soyadı
111
bu sözlükte
Ulusal ilk 30’da
15
ADNKS 2025
En yaygın
Yavuz
Kişi sayısı
236.3175
Yavuz

Bu soyadları nasıl oluştu?

1934'ün iki metni doğrudan ünlü adlarla ilgilenir. Soyadı Kanunu'nun (Kanun No. 2525) 6. maddesi, tarihte ün almış kişilere ilişik anlatan adların kullanılmamasını Cumhuriyet savcısının mahkemeden isteyebileceğini söyler. Soyadı Nizamnamesi bir adım ileri gider (Md. 11): böyle adlar, bağ resmî kayıt ya da belgelerle sabit olmadıkça kullanılamaz ve yeniden takılamaz. Hedef bir akrabalık iddiasıydı, bir kahramanın adının kendisi değil. Bu sayfa tarihî hükümdarların, komutanların ve destan kahramanlarının adlarıyla aynı soyadlarını toplar ve onlara tam bu anlayışla bakar: bağ ad ile tarihî kişi arasındadır; o kişi ile bugün soyadını taşıyan aile arasında değil.

Hükümdarlar

  • Alparslan: alp “yiğit” + arslan, “yiğit aslan”. Malazgirt'te zafer kazanan Selçuklu sultanının adıdır. Alpaslan bu adın yazım çeşididir.
  • Kılıçarslan: kılıç + arslan; Anadolu Selçuklu sultanlarından birkaçının adı.
  • Timur: Türkçe temür “demir” sözcüğünden. En çok on dördüncü yüzyılın fatihi Timur'un adı olarak bilinir.
  • Cengiz: Cengiz Han'daki unvanın Türkçe biçimi. Unvanın kökeni tartışmalıdır: bir görüş onu “deniz, okyanus” anlamında bir sözcüğe, başka bir görüş “güçlü, sert” anlamında bir sözcüğe bağlar.
  • Atilla: Hun hükümdarı Attila ile yaygın olarak özdeşleştirilen Türkçe yazım. Attila adının kökeni de tartışmalıdır: bir görüş Gotça “küçük baba” anlamında bir sevgi biçimi görür, öteki bir Türkçe türetme önerir.
  • Mete: Çin kaynaklarında Modu diye kaydedilen Hun hükümdarının adının modern Türkçe okunuşu. Çince yazımın nasıl okunacağı tartışmalıdır; Mete birkaç okumadan biridir.

Destan kahramanları

  • Oğuz: Oğuz Kağan anlatılarındaki efsanevi atanın ve Oğuzların adı. Sözcüğün anlamı tartışmalıdır.
  • Korkut: Dede Korkut Kitabı'nın bilge ihtiyarı Dede Korkut. Sözcük olarak korkut, korkutmak fiilinin emridir.
  • Battal: bir uç destanının kahramanı Battal Gazi. Sözcük Arapça baṭṭāl “yiğit, kahraman”dan gelir.
  • Köroğlu: halk destanının kahramanı. Sözcük sözcük kör + oğlu'dur; destana göre babasının gözlerine mil çekilmiştir. Bu, destanın kahramanın adına getirdiği açıklamadır, hiçbir aile hakkında bir bilgi değildir.

Bu adlar nasıl soyadı oldu?

Bunların çoğu soyadı olmadan önce öz addı ve birçoğu hâlâ öyledir. Bir aile dedesinin adını ya da o dönem sevilen bir adı soyadı olarak alabiliyordu; Nizamname soyadının yalnız ya da “(oğlu)” ile kullanılmasına izin veriyordu (Md. 6). Adların bir kısmı Türkçe, Cengiz Moğolca, Battal Arapçadır. Burada dil kökeni soy hakkında hiçbir şey söylemez.

Neden ilginç?

Bu soyadları kanunun ince bir çizgi çektiği yerde durur. Alparslan gibi bir ad bir tarihî kişiyi anar; ondan geldiğini iddia eden bir ad ise belge gerektiriyordu. Bu sayfadaki maddeler o çizgiyi korur: her tarihî kişi bir kaynakla tanıtılır ve hiçbir sayfa bir ailenin adını taşıdığı kişiyle akraba olduğunu söylemez. Tek tek adların o dönemde nasıl değerlendirildiğini açıklamaya da çalışmayız.

Kaynaklar1,2,3,4

Bu kategorideki tüm soyadları

#SoyadıAnlamıKökenSıraHarf
01 Yavuz yaman, güçlü, çetin Türkçe 23 5
02 Akşit hükümdar (Soğd unvanı İhşid) Diğer – 5
03 Alaş Kazak ve Kırgız geleneğinde ata adı Türkçe – 4
04 Alpar Alper Tunga adının kısaltması Türkçe – 5
05 Alparslan yiğit aslan Türkçe – 9
06 Alpaslan aslan yürekli kahraman Türkçe – 8
07 Alptekin yiğit şehzade Türkçe – 8
08 Alptemoçin yiğit demirci; alp + Temoçin Moğolca – 10
09 Altınordu Altın Orda Türkçe – 9
10 Argun gelincik; cesur, atılgan Türkçe – 5
11 Arpad Macar önderi Árpád Diğer – 5
12 Asena Göktürk soyu Aşina; destandaki dişi kurt Türkçe – 5
13 Asutay yararlı, kazançlı Moğolca – 6
14 Aşkar Battal Gazi’nin atı – 5
15 Atılhan ünlü bey Türkçe – 7
16 Atilla Hun hükümdarının adı – 6
17 Atlıhan ünlü bey Türkçe – 7
18 Avar tarihî halk adı; erkek adı – 4
19 Aybars ay gibi parlak pars Türkçe – 6
20 Aykut ayın uğuru, Tanrı vergisi Türkçe – 5
21 Azak Oğuz beyi adı; Azak kalesi Türkçe – 4
22 Balamir Hun önderinin adı; güçlü, gürbüz – 7
23 Barbarosoğlu Barbaros’un oğlu Fransızca – 12
24 Battal Battal Gazi’nin adı; iri Arapça – 6
25 Battalgazi destan kahramanı Battal Gazi Arapça – 10
26 Batu sağlam, güçlü; Batu Han Moğolca – 4
27 Bayazıt Beyazıt adının bir biçimi Arapça – 7
28 Baydur tarihî bir Moğol komutanının adı Moğolca – 6
29 Baykam soylu şaman Türkçe – 6
30 Baykara eski Türk adı; Hüseyin Baykara Türkçe – 7
31 Berke sağlam, güçlü; Altın Orda hanı Moğolca – 5
32 Beyazıt Osmanlı sultanı Bayezid’in adı Farsça – 7
33 Bilgehan bilge hükümdar Türkçe – 8
34 Buğra erkek deve Türkçe – 5
35 Bumin Göktürk kurucusu Bumin Kağan Türkçe – 5
36 Celayır Celâyir boyu Moğolca – 7
37 Cemgil Cem soyu Farsça – 6
38 Cengiz Cengiz Han’ın unvanı Moğolca – 6
39 Çağatay Cengiz Han'ın oğlu Çağatay Moğolca – 7
40 Çağrı ulu doğan; çağırma, davet Türkçe – 5
41 Çaka Çaka Bey’in adı Türkçe – 4
42 Çako Çeko; Mem û Zîn’deki kahraman adı Kürtçe – 4
43 Çora Çora Batır destanının kahramanı Türkçe – 4
44 Danişmend bilgin, âlim Farsça – 9
45 Dündar artçı, ordunun arkasını koruyan Farsça – 6
46 Eldeniz devletin denizi Türkçe – 7
47 Ertuğrul yiğit şahin; Ertuğrul Gazi’nin adı Türkçe – 8
48 Ertuğruloğlu Ertuğrul’un oğlu Türkçe – 12
49 Germiyanoğlu Germiyan beyliğinin adıyla – 12
50 Giray Kırım hanlarının unvanı Moğolca – 5
51 Göktürk Göktürk hanedanının adı Türkçe – 7
52 Gültekin Göktürk prensi Kül Tegin’in adı Türkçe – 8
53 Güneri aydınlatan; eski Türk adı Türkçe – 6
54 Hülagü Moğol hükümdarı Hülagü Moğolca – 6
55 İlter İlteriş adının kısaltması Türkçe – 5
56 İnönü mağaranın önü; İnönü kasabası Türkçe – 5
Sıra: TÜİK ADNKS 2025 ulusal ilk 30. Liste sözlüğe yeni soyadları eklendikçe büyür.5

Sık sorulanlar

Alparslan soyadını taşıyan bir aile Selçuklu sultanının soyundan mı gelir?

Hayır, soyadı böyle bir şey söylemez. Bağ ad ile tarihî kişi arasındadır. 1934 kuralları akrabalık ima eden adlar için resmî belge arıyordu (Nizamname Md. 11).

Cengiz adının kökeni nedir?

Cengiz Han'daki unvanın Türkçe biçimidir. Unvanın kökeni tartışmalıdır: “deniz, okyanus” ya da “güçlü, sert” anlamında bir sözcüğe bağlanır.

Köroğlu “körün oğlu” mu demek?

Sözcük olarak evet: kör + oğlu. Destanda kahramanın babası kör edilir. Bu destanın açıklamasıdır, soyadını taşıyan aileler hakkında bir bilgi değildir.

Kaynaklar

  1. 1Türk Dil Kurumu, TDK Güncel Türkçe Sözlük
  2. 2Sevan Nişanyan, Nişanyan Sözlük
  3. 3T.C. Resmî Gazete / Mevzuat Bilgi Sistemi (mevzuat.gov.tr), Soyadı Kanunu (Kanun No. 2525)
  4. 4T.C. Resmî Gazete / Mevzuat Bilgi Sistemi (mevzuat.gov.tr), Soyadı Nizamnamesi (Bakanlar Kurulu Kararı 2/1759)
  5. 5Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) · ADNKS, TÜİK Nüfus İsim Portalı: En çok kullanılan soyisimler (ADNKS)