Dağ, ırmak ve yer adları

Fırat adı Türkçeden çok daha eskidir. Irmak Yunanca kaynaklarda Euphrates diye geçer; bu biçimin de daha eski bir Mezopotamya adına dayandığı kabul edilir. Türkçeye Fırat olarak giren ad, 1934'ten sonra soyadı olarak da nüfus kayıtlarına yazıldı. Bu kategori böyle adları toplar: bir dağın, ırmağın, gölün, bölgenin ya da yerleşimin özel adını hiçbir ek almadan taşıyan soyadlarını.

Nasıl oluştu?

Soyadı seçimi sırasında doğa sözcükleri çok sevildi: dağ, deniz, kaya. Özel yer adları bunun bir adım ötesidir. Bir aile “dağ” yerine belirli bir dağın, “ırmak” yerine belirli bir ırmağın adını seçti. Kanun 2525 de Soyadı Nizamnamesi de yer adlarını yasaklamıyordu. Nizamname'nin 5. maddesi yeni soyadlarının Türk dilinden alınmasını öngörüyordu; Türkçede yerleşmiş yer adları da bu dilin parçasıydı.

Tek tek seçimlerin nedeni ise çoğu zaman bilinmez. Bir ailenin soyadı ile adını taşıdığı yer arasında bir bağ olduğu ancak belgeyle söylenebilir. Bu sayfa sözcüklerin tarihini anlatır, taşıyanların nereli olduğunu değil.

Örnekler

• Toros: Güney Anadolu'daki sıradağların adı. Antik kaynaklardaki Tauros biçimine dayanır; daha eski kökeni tartışmalıdır.
• Erciyes: Orta Anadolu'daki volkanik dağın adı. Antik adı Argaios idi ve Türkçe biçim bu addan gelir.
• Ilgaz: Kuzey Anadolu'da bir dağın ve bir ilçenin adı. Adın kökeni için farklı açıklamalar vardır; hiçbiri sözlüklerde kesinleşmiş değildir.
• Uludağ: ulu “büyük, yüce” + dağ. Bursa'nın güneyindeki dağın adıdır. Yapı olarak bir bileşiktir, ama soyadı olarak önce bir dağın özel adıdır.
• Fırat: yukarıda anlatılan ırmak adı.
• Dicle: Yunanların Tigris dediği ırmağın Arapçadan gelen adı. İki biçim de daha eski bir addan türemiştir.
• Aras: antik kaynaklarda Araxes diye geçen ırmağın adı.
• Tuna: Avrupa'nın büyük ırmaklarından birinin Türkçedeki adı. Latince Danubius ve Almanca Donau ile aynı eski köke bağlanır.

Bu adların çoğu Türkçeden önce konuşulan dillerden gelir. Türkçe onları yüzyıllar önce benimsemiş ve kendi ses yapısına uydurmuştur. Bu yüzden sözcüğün kökeni ile soyadının seçilme nedeni birbirinden ayrı iki sorudur.

Sınırlar

Ekli biçimler (Trabzonlu, Konyalı) bu sayfaya değil, “-lı/-li ile yer adından soyadları” kategorisine girer. Cins adlar da burada yer almaz: Dağ ve Deniz doğa kategorilerindedir. Kocaeli yapı olarak bir bileşiktir (koca “büyük” + eli “ülkesi”), ama soyadı olarak önce bir yer adıdır ve burada sayılır; Karaman da öyle. Altay hem bir sıradağın adı hem de bir öz addır; sözcüğün kökeni tartışmalıdır.

İlginç olan

Bu soyadları Türkçenin coğrafyayı nasıl sözcüğe çevirdiğini gösterir. Antik bir dağ adı olan Argaios'un bugün Erciyes biçiminde bir soyadı olarak yaşaması, adların dilden dile nasıl geçtiğinin küçük ama açık bir örneğidir.