Türkiye Soyadları Türk soyadlarının kaynaklı sözlüğü

Kategori·Soy, yer ve ad kalıpları·324 soyadı

Eski Türk ad öğeleriyle kurulanlar

Soyadı
324
bu sözlükte
Ulusal ilk 30’da
36
ADNKS 2025
En yaygın
Özkan
Kişi sayısı
245.2546
Özkan

Bu soyadları nasıl oluştu?

Ayhan'ı ikiye ayırın: ay ve han “hükümdar, kağan”. Alper'i de ayırın: alp “yiğit, kahraman” ve er “erkek, savaşçı”. İkisi de cümle içinde kullanılan bir sözcük değildir. İkisi de addır ve eski Türk kişi adlarının kurulduğu yolla kurulmuştur: az sayıda öğe, neredeyse serbestçe birbirine eklenir.

Yapı taşları

Öğe dağarcığı kısadır ve her yerde karşınıza çıkar. Er “er kişi, yiğit” demektir. Alp kahraman savaşçıdır. Ay gökteki aydır; adlarda “parlak, güzel” anlamı da taşır. Gök göğün kendisidir. Han ve tekin unvandır: “hükümdar” ve “prens”. Tunç bir alaşımın, kut “uğur, devlet” kavramının, bay “zengin, varlıklı kişi”nin adıdır. Bir ad bunlardan ikisini, kimi zaman üçünü birleştirir. Ortaya çıkan şey bir dilek ya da bir portre gibi okunur: kahraman kadar güçlü, ay kadar parlak, göğün hanı.

Bu yüzden anlam bir yorumdur, tanım değil. Sözlük parçaları açıklar; bütünü okuyan kurar. Ayhan “ay han” diye de, “parlak hükümdar” diye de okunabilir. İki okuma da dürüsttür.

Örnekler

  • Erhan: er + han, kahraman bey.
  • Gökhan: gök + han, “göğün hanı”.
  • Erol: er ve olmak fiilinin emri ol: “er ol, yiğit ol”. Dondurulmuş kısa bir cümledir.
  • Tuncay: tunç + ay, sertlikle parlaklığı yan yana koyar.
  • Ertuğrul: er + tuğrul. İkinci öğe genellikle Eski Türkçede bir yırtıcı kuşun adı olarak açıklanır, ama tam anlamı tartışmalıdır.
  • Baykal: Sibirya'daki gölün Türkçe adıyla aynıdır. Soyadının gölü mü andırdığı, yoksa bay ile başka bir öğenin yeni bir birleşimi mi olduğu tartışmalıdır; göl adının kökeni de kesin değildir.

Önce ad, sonra soyadı

Buradaki soyadlarının neredeyse hepsi aynı zamanda öz addır. Sınıflandırmamız da bu ölçütü kullanır: ad öğelerinden kurulan ve öz ad olarak da taşınan bir bileşik bu sayfaya girer. Aynı yapıdaki bir bileşik ne sözcük ne de öz ad ise 1934 bileşikleri arasında yer alır. Kardeş sitemiz turkiyenames bu adların çoğunu öz ad olarak kaydeder.

Bu örtüşmenin tarihi basittir. Soyadı Kanunu (Kanun No. 2525) 1934'te soyadını zorunlu kılınca aileler kısa, Türkçe ve kulağa hoş gelen sözcükler aradı. Aralık 1934 tarihli Soyadı Nizamnamesi yeni soyadlarının Türk dilinden alınmasını istedi (Md. 5) ve soyadının yalnız ya da “(oğlu)” ile kullanılabileceğini belirtti (Md. 6). Eski ad öğeleri iki isteği birden karşılıyordu. Kimi aile dedenin adını soyadına çevirdi, kimi aynı parçalardan yeni bir çift kurdu.

Neden ilginç?

Bu adlar Türkçenin söz yapımını en sıkı hâliyle gösterir. Öğe azdır, birleşim çoktur. Bir listeye göz atınca aynı parçaların yer değiştirerek geri döndüğünü görürsünüz: Alper ile Eralp bunun en bilinen örneğidir. Bu ters çevrilebilirlik bir ipucudur. Bu adların gündelik konuşmada geçen öbekler olmadığını, ortak bir dağarcıktan kurulduğunu gösterir.

Kaynaklar1,2,3,4,5

Bunlardan hangileri en yaygın?

  1. 22 Özkan 245.254
  2. 25 Özcan 233.820
  3. 26 Erdoğan 233.535
Ulusal ilk 30’da yer alan üyeler, kişi sayısı (TÜİK ADNKS 2025).

Bu kategorideki tüm soyadları

#SoyadıAnlamıKökenSıraHarf
01 Özkan saf kanlı, soyu temiz Türkçe 22 5
02 Özcan öz can; saf ruhlu, candan Farsça 25 5
03 Erdoğan yiğit doğan; yiğit doğmuş Türkçe 26 7
04 Acuner dünya eri Diğer – 6
05 Adal ad al, ün kazan Türkçe – 4
06 Adıgüzel adı güzel olan Türkçe – 8
07 Akbay temiz yürekli, saygın kişi Türkçe – 5
08 Akçura iyiliksever ruh Türkçe – 6
09 Akel temiz el; ak yurt Türkçe – 4
10 Aker ak yiğit, temiz yürekli er Türkçe – 4
11 Akhan ak bey, temiz yürekli hükümdar Türkçe – 5
12 Akkan temiz soylu; ak han Türkçe – 5
13 Akkurt ak kurt, beyaz kurt Türkçe – 6
14 Aköz özü temiz Türkçe – 4
15 Aksel Axel adını çağrıştıran yeni ad Fransızca – 5
16 Aktan ak tan, şafak aydınlığı Türkçe – 5
17 Aktekin ak prens Türkçe – 7
18 Aktuna ak + Tuna (Tunga) Türkçe – 6
19 Aldemir al demir, kızgın demir Türkçe – 7
20 Algan alan, fetheden Türkçe – 5
21 Alkan al kan, kızıl kan Türkçe – 5
22 Alpagut yiğit, savaşçı Türkçe – 7
23 Alpar Alper Tunga adının kısaltması Türkçe – 5
24 Alpay ay gibi parlak yiğit Türkçe – 5
25 Alpaydın yiğit ve parlak Türkçe – 8
26 Alpaykut yiğit, ay gibi kutlu Türkçe – 8
27 Alpdoğan yiğit doğmuş Türkçe – 8
28 Alper yiğit er, kahraman Türkçe – 5
29 Alphan yiğit hükümdar Türkçe – 6
30 Alpman kahraman gibi, yiğit Türkçe – 6
31 Alptekin yiğit şehzade Türkçe – 8
32 Altan altın; kızıl şafak Moğolca – 5
33 Altay Altay Dağları; erkek adı Türkçe – 5
34 Altınay altın ay Türkçe – 7
35 Altıner altın yiğit Türkçe – 7
36 Altuğ al sancak, kırmızı tuğ Türkçe – 5
37 Altunay altın ay Türkçe – 7
38 Arhan yiğit bey Türkçe – 5
39 Arkın ağır, yavaş; gelecek yıl Türkçe – 5
40 Arsal sarımtırak at donu Türkçe – 5
41 Artemel yiğit temel Rumca – 7
42 Asutay yararlı, kazançlı Moğolca – 6
43 Ataç babacık Türkçe – 4
44 Atagün ata günü, atanın güneşi Türkçe – 6
45 Atakan ata kanından, soylu Türkçe – 6
46 Atakul ata + kul Türkçe – 6
47 Atalay ileri atılan, cesur Türkçe – 6
48 Atay ataların ayı Türkçe – 4
49 Atılhan ünlü bey Türkçe – 7
50 Atsız adsız, adı olmayan Türkçe – 5
51 Ayata ay dede Türkçe – 5
52 Aybaba ay + baba Türkçe – 6
53 Aybars ay gibi parlak pars Türkçe – 6
54 Aybay ay gibi parlak, varlıklı bey Türkçe – 5
55 Aycan sevgili ay Farsça – 5
56 Aydar erkek adı; ay öğeli ya da Haydar biçimi Türkçe – 5
57 Aydemir ay gibi parlak, demir gibi güçlü Türkçe – 7
58 Aydınalp parlak yiğit Türkçe – 8
59 Aydıner aydın yiğit Türkçe – 7
60 Aydoğan Ay gibi doğan Türkçe – 7
61 Aydoğdu ay doğdu; ay gibi doğan Türkçe – 7
62 Aydoğmuş ay gibi doğmuş Türkçe – 8
63 Aydos ay dost; dağ ve tepe adı Farsça – 5
64 Aygen gönül dostu; geniş akıllı Türkçe – 5
65 Aygün ay gibi parlak gün Türkçe – 5
66 Ayhan ay gibi parlak han Türkçe – 5
67 Aykan kanı ay gibi temiz, soylu Türkçe – 5
68 Aykul ay + kul Türkçe – 5
69 Aykurt ay ve kurt; ay ışığında kurt Türkçe – 6
70 Aykut ayın uğuru, Tanrı vergisi Türkçe – 5
71 Aykutalp ay gibi kutlu yiğit Türkçe – 8
72 Ayral kendine özgü, farklı Türkçe – 5
73 Aysan ay gibi güzel Türkçe – 5
74 Aytaç ay gibi taçlı Farsça – 5
75 Aytar haber veren, haberci Türkçe – 5
76 Aytekin ay prensi Türkçe – 7
77 Aytemür ay demir (Aydemir'in eski biçimi) Türkçe – 7
78 Ayten ay tenli Farsça – 5
79 Aytuğ ay sancağı Türkçe – 5
80 Ayverdi Ay’ın verdiği Türkçe – 7
81 Balamir Hun önderinin adı; güçlü, gürbüz – 7
Sıra: TÜİK ADNKS 2025 ulusal ilk 30. Liste sözlüğe yeni soyadları eklendikçe büyür.6

Sık sorulanlar

Ayhan soyadı ne anlama gelir?

Ay ve “hükümdar” anlamındaki han öğelerinden kurulmuştur. Bütün anlam bir yorumdur: “ay han” ya da “parlak hükümdar” diye okunabilir.

Bu soyadları neden aynı zamanda öz ad?

Eski Türk kişi adları aynı öğelerle kurulur. 1934'te Türkçe ve kısa soyadı arayan aileler bu öğeleri kullandı; kimi dedenin adını soyadı yaptı, kimi aynı parçalardan yeni bir ad kurdu.

Ertuğrul ve Baykal adlarının anlamı neden kesin değil?

Ertuğrul'daki tuğrul öğesi bir yırtıcı kuş adı olarak açıklanır, ama tam anlamı tartışmalıdır. Baykal göl adıyla aynıdır; soyadının gölden mi geldiği, yeni bir bileşik mi olduğu bilinmez.

Kaynaklar

  1. 1Türk Dil Kurumu, TDK Güncel Türkçe Sözlük
  2. 2Sevan Nişanyan, Nişanyan Sözlük
  3. 3turkiyenames.com, Türkiye İsimleri (turkiyenames.com)
  4. 4T.C. Resmî Gazete / Mevzuat Bilgi Sistemi (mevzuat.gov.tr), Soyadı Kanunu (Kanun No. 2525)
  5. 5T.C. Resmî Gazete / Mevzuat Bilgi Sistemi (mevzuat.gov.tr), Soyadı Nizamnamesi (Bakanlar Kurulu Kararı 2/1759)
  6. 6Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) · ADNKS, TÜİK Nüfus İsim Portalı: En çok kullanılan soyisimler (ADNKS)