Rüzgâr, yağmur ve yıldırım

Yıldırım ile şimşek aynı olay değildir. TDK'ye göre şimşek, bulutlar arasındaki elektrik boşalmasının yarattığı ışıktır; yıldırım ise bu boşalmanın yere düşenidir. İki sözcük de soyadı olarak çok yaygındır. TÜİK ADNKS 2025 verilerine göre Yıldırım 666.723 kişiyle ulusal sıralamada 7. sıradadır. Şimşek de aynı listede 253.543 kişiyle 20. sırada yer alır.

Hız ve güç sözcükleri

Yıldırım Türkçe bir sözcüktür ve Eski Türkçe kaynaklarda yaşın gibi başka biçimlerle birlikte geçen geniş bir şimşek-yıldırım söz ailesine aittir. Yıldız ile benzerliği dikkat çeker, ama sözlükler bu iki sözcüğün bağını kesin bir köken olarak vermez; aynı kökten geldikleri düşüncesi tartışmalıdır. Soyadı olarak Yıldırım, ani ve güçlü olanı çağrıştırır. Osmanlı tarihindeki “Yıldırım” lakabı da bilinir, ama bir ailenin soyadını bu lakaptan aldığını gösteren genel bir kayıt yoktur.

Rüzgâr adları da bu başlıktadır. Poyraz kuzeydoğudan esen soğuk rüzgârdır; sözcük Yunanca boreas'tan gelir. Boran, sözlüklerde fırtına ile gelen sağanak ya da kar fırtınası olarak tanımlanır. Ayaz, açık ve rüzgârsız havalarda görülen kuru soğuktur. Bu sözcüklerin bir kısmı son yıllarda erkek adı olarak da sevilmiştir.

Bulut ve birleşikleri

Bulut kategorinin en üretken baş sözcüğüdür. Karabulut “kara bulut”, Akbulut “ak bulut” renk öğesiyle kurulmuştur. Kara bulut yağmur getiren koyu buluttur; ak bulut ise açık havanın bulutu. Bu birleşiklerde anlam sondaki addadır ve ünlü uyumu birleşik sınırında aranmaz: Karabulut'ta kalın ünlüler sürer, Akbulut'ta da öyle. Yağmur ve kar da tek başına soyadı olarak görülür.

Tufan ayrı bir yoldan gelir. Arapça ṭūfān sözcüğüdür ve hem “büyük sel, su baskını” hem de dinî anlatılardaki büyük tufanı karşılar. Soyadı olarak sözlükteki genel anlamıyla bu kategoridedir.

1934 ve iki yıllık süre

Soyadı Kanunu'nun 7. maddesi, kanunun yayımından itibaren iki yıl içinde soyadı olmayanların ve soyadını değiştirmek isteyenlerin, taşıyacakları adı nüfus kütüklerine geçirilmek üzere bildirmesini istiyordu. Bu işlemler damga resminden de muaftı. Yıldırım ve Şimşek gibi adlar bu iki yıl içinde pek çok ailenin kaydına girmiştir. Neden bu kadar sık seçildiklerini açıklayan bir belge ise yoktur.

Ne girmez?

Bahar, kış, seher gibi mevsim ve zaman sözcükleri zaman başlığındadır. Yıldız ve güneş gök cisimleri kategorisindedir. Bu kategori, havanın kendisini anlatan sözcüklerle sınırlıdır: şimşek, bulut, rüzgâr, yağmur, ayaz.

İlginç olan, bu grubun gündelik bir hava sözcüğünü sıralamanın en üstüne taşıyabilmesidir. Yıldırım, Türkiye'nin en yaygın on soyadı arasındadır.