Zaman ve mevsimler

Kış soyadını taşıyan bir ailenin atası kışın mı doğdu? Belki. Ama bunu soyadından çıkarmak mümkün değildir. Zaman ve mevsim soyadları, bu tür tahminlere en açık gruptur ve tam da bu yüzden en dikkatli okunması gereken gruplardan biridir. Bir soyadı bir doğum zamanını yansıtabilir; bir başkası yalnızca hoş bir imgeyi. Hangisinin geçerli olduğu, belge olmadan söylenmez.

Mevsimler

Türkçenin dört mevsim sözcüğünden ikisi eski ve Türkçedir: kış ve yaz. Güz de Türkçedir ve sonbaharın eski adıdır. Bahar ise Farsça bahār sözcüğünden gelir ve ilkbaharı anlatır. Sonbahar sözcüğü de son ile bahar'ın birleşmesinden doğmuştur. Böylece mevsim adlarında Türkçe ve Farsça kökler iç içe geçer. Soyadı olarak Bahar ve Güz yalın kullanılır; Bahar aynı zamanda yaygın bir kadın adıdır.

Günün vakitleri

Sabah ve akşam Türkçenin gündelik sözcükleridir; sabah Arapça kökenli kabul edilir. Seher, Arapça seḥer sözcüğünden gelir ve sabaha karşı, gün doğmadan önceki vakti anlatır. Gündüz, gün sözcüğünden türemiş Türkçe bir sözcüktür. Akgündüz ise “ak” sıfatıyla kurulmuş bir birleşiktir: “aydınlık gündüz”. Gece de bu ailenin sözcükleri arasındadır.

Burada bir sınır çizgisi vardır. Tan ve şafak da günün başlangıcını anlatır, ama gökyüzündeki ışık olarak ele alındıkları için gök cisimleri başlığındadır.

Bayram ve çağ

Bayram, “dinî ya da millî kutlama günü” anlamında Türkçe bir sözcüktür. Kökeni üzerine farklı görüşler vardır ve kesin bir açıklama yoktur; köken tartışmalıdır. Soyadı olarak Bayram, eskiden yaygın bir kişi adıydı. Çağ ise “dönem, zaman” demektir. An, erken gibi sözcükler de zaman anlamıyla bu kategoriye girebilir.

Biçim

Bu soyadlarının çoğu ek almamış tek sözcüklerdir. Birleşik olduklarında renk öğesi başa gelir: Akgündüz, Karakış. Ünlü uyumu birleşik sınırında aranmaz. Akgündüz'de kalın a'dan sonra ince ü'ler gelir ve bu Türkçede doğal bir birleşiktir.

1934 açısından

Soyadı Nizamnamesi Aralık 1934'te kabul edildi ve Ocak 1935'ten itibaren uygulandı. Soyadı Kanunu'nun kendisi de yayımlandıktan altı ay sonra yürürlüğe girmişti. Soyadı seçimi, kısa bir takvime sıkıştırılmış bir işlemdi. Bu takvimde bir ailenin mevsim ya da vakit adı seçmesinin sebebi ise kayıtlarda yazmaz.

Neden ilginç?

Zaman soyadları, bir ailenin tarihini değil, Türkçenin zamanı nasıl adlandırdığını gösterir. Bahar ve Seher gibi ödünç sözcüklerin, Kış ve Gündüz gibi eski Türkçe sözcüklerle aynı listede durması da bunun bir parçasıdır. Mevsim adlarının birçoğu aynı zamanda kişi adıdır; bu da soyadı ile ad arasındaki sınırın bu grupta ne kadar ince olduğunu gösterir.